هوش مصنوعی در ایران پس از چند سال رفتوبرگشت میان نهادهای مختلف، حالا صاحب یک چارچوب قانونی شده است؛ اما تصویب قانون، پایان مسئله حکمرانی این فناوری نیست. پرسش اصلی اکنون این است که سازمان ملی هوش مصنوعی چگونه میتواند از یک ساختار اداری جدید به نهادی برای هماهنگی، توسعه و پیشبرد پروژههای ملی تبدیل شود؛ بدون اینکه کشور دوباره وارد چرخه طراحی ساختار، تقسیم وظایف و انتظار برای شروع اجرا شود.
در نشست «بررسی ساختار حکمرانی هوش مصنوعی در کشور» که ۱۵ شهریور ۱۴۰۵ در خانه اندیشهورزان برگزار شد، نمایندگانی از سازمان ملی هوش مصنوعی، سازمان فناوری اطلاعات، مرکز همکاریهای تحول و پیشرفت، بخش خصوصی و فعالان زیستبوم هوش مصنوعی درباره مرحله جدید حکمرانی این فناوری در کشور به بحث پرداختند. محور اصلی گفتوگوها، جایگاه سازمان ملی هوش مصنوعی، نسبت آن با نهادهای موجود، جلوگیری از توقف مسیرهای طیشده و فراهمکردن زیرساختهای لازم برای توسعه این فناوری بود.
در این نشست، اختلاف اصلی دیگر بر سر «داشتن یا نداشتن سازمان» نبود؛ بلکه درباره این بود که سازمان ملی هوش مصنوعی چه جایگاهی در میان نهادهای موجود خواهد داشت، چگونه باید با دستگاههای مختلف تعامل کند، چه نقشی برای بخش خصوصی در نظر میگیرد و آیا میتواند یکی از مهمترین موانع توسعه این حوزه، یعنی دسترسی به داده را حل کند.
ساختار لازم است، اما باید با سرعت فناوری هماهنگ باشد
کریم زاهدی، معاون سابق ستاد علم و فناوری شورای عالی انقلاب فرهنگی، معتقد است در سطح ملی، وجود یک ساختار مشخص برای راهبری هوش مصنوعی ضروری است. به گفته او نبود ساختار مشخص میتواند باعث پراکندگی تصمیمگیری شود، اما همزمان ساختار ایجادشده باید بتواند با سرعت تغییرات فناوری هماهنگ شود و به مانعی برای توسعه تبدیل نشود.
زاهدی با اشاره به تجربه چند سال گذشته گفت کندی در تصمیمگیری هزینههایی برای کشور ایجاد کرده است، اما فعالیتهای مرتبط با هوش مصنوعی متوقف نشده و بازیگران مختلف مسیر خود را ادامه دادهاند.
او تأکید کرد موفقیت در این حوزه فقط به ایجاد یک سازمان وابسته نیست و موضوعاتی مانند زیرساخت، داده، سرمایهگذاری و ارتباطات فناورانه نیز باید در کنار ساختار حکمرانی دیده شوند.
مسئله از ساختار عبور کرده است؛ اما اجرای قانون آغاز راه است
علیرضا قشقاوی، معاون توانمندسازی زیستبوم سازمان ملی هوش مصنوعی، معتقد است تصویب قانون تشکیل این سازمان، نقطه پایان بحث درباره اصل ساختار حکمرانی هوش مصنوعی است و اکنون باید تمرکز روی اجرای قانون قرار گیرد.
او در این نشست گفت طی سالهای گذشته زمان زیادی صرف بحث درباره مدل مناسب حکمرانی هوش مصنوعی شده است، اما اکنون که چارچوب قانونی مشخص شده، مسئله اصلی این است که چگونه میتوان این ساختار را به شکل مؤثر اجرا کرد و از تکرار مشکلات گذشته جلوگیری کرد.
قشقاوی تأکید کرد که حکمرانی هوش مصنوعی نباید صرفاً با نگاه تنظیمگری دیده شود. از نگاه او، هدف اصلی ایجاد یک نظام توسعه هوش مصنوعی است؛ نظامی که در آن دولت نقش تسهیلگر داشته باشد و بخش خصوصی بهعنوان موتور اصلی توسعه فناوری وارد میدان شود.
به گفته معاون توانمندسازی زیستبوم سازمان ملی هوش مصنوعی، ابعاد این فناوری به اندازهای گسترده است که هیچ دستگاهی نمیتواند بهتنهایی مسئولیت آن را بر عهده بگیرد. بنابراین سازمان جدید باید بتواند میان مجموعههای مختلف هماهنگی ایجاد کند و ظرفیتهای موجود در کشور را در یک مسیر مشترک قرار دهد.
پراکندگی متولیان، تمرکز بر اهداف ملی را دشوار کرده است
علیاصغر انصاری، معاون سابق وزیر ارتباطات، معتقد است تجربه کشورهای مختلف نشان میدهد فناوریهای راهبردی مانند هوش مصنوعی نیازمند یک متولی مشخص و متمرکز هستند.
او با اشاره به فعالیت مجموعههای مختلف در حوزه هوش مصنوعی در ایران گفت تعدد بازیگران تصمیمگیر باعث شده بخشی از ظرفیت کشور صرف هماهنگی میان نهادها شود، در حالی که هدف اصلی باید توسعه فناوری باشد.
انصاری تأکید کرد سازمان ملی هوش مصنوعی برای ایفای نقش خود باید از جایگاه مشخص و ضمانت اجرایی کافی برخوردار باشد. از نگاه او، ایجاد ساختارهای موازی در کنار سازمان اصلی میتواند کارآمدی تصمیمگیری را کاهش دهد و باعث شود مسئولیتها میان نهادهای مختلف تقسیم شود. او همچنین هشدار داد سرعت تحول هوش مصنوعی اجازه نمیدهد کشور مدت زیادی درگیر فرآیندهای اداری و تصمیمگیریهای طولانی باقی بماند.
تفاوت سازمان و ستاد، در چابکی آن است
محمد محمدزاده ضیابری، رئیس کمیسیون هوش مصنوعی سازمان نظام صنفی رایانهای، نگاه بخش خصوصی به ساختار جدید را تشریح کرد و گفت مسئله اصلی نام سازمان یا عنوان ساختار نیست؛ بلکه کارکرد آن اهمیت دارد. او با اشاره به تجربه سالهای گذشته گفت یکی از مشکلات اصلی، پراکندگی تصمیمها میان مجموعههای مختلف بوده است؛ به شکلی که هر نهاد بخشی از مسیر را دنبال میکرد و هماهنگی لازم میان آنها شکل نمیگرفت.
ضیابری معتقد است ساختار جدید باید بتواند این پراکندگی را کاهش دهد و به یک نقطه هماهنگکننده میان دستگاههای مختلف تبدیل شود. به گفته او، اگر سازمان ملی هوش مصنوعی صرفاً به یک ساختار اداری و بروکراتیک تبدیل شود، تفاوتی با مدلهای قبلی نخواهد داشت.
او همچنین تأکید کرد بخش خصوصی در سالهای گذشته حتی بدون وجود یک ساختار متمرکز، فعالیت خود را ادامه داده است؛ بنابراین هدف سازمان جدید باید فراهم کردن شرایط بهتر برای توسعه این ظرفیت باشد.
چند مسیر حکمرانی، هوش مصنوعی را کند کرد
علی یزدانی، مسئول گروه هوش مصنوعی اندیشکده حنان، با مرور روند سیاستگذاری هوش مصنوعی در کشور گفت در سالهای اخیر نهادهای مختلفی از جمله شورای عالی انقلاب فرهنگی، دولت و مجلس برای تدوین سند، نقشه راه و تقسیم کار وارد این حوزه شدند، اما همراستا نبودن این مسیرها باعث شد بخشی از ظرفیتها صرف هماهنگی میان ساختارهای مختلف شود.
او توضیح داد که در مدلهای مختلف پیشنهادی، همواره موضوعاتی مانند جایگاه سازمان ملی هوش مصنوعی، نقش ستاد توسعه هوش مصنوعی و نحوه تقسیم وظایف میان نهادها مطرح بوده است؛ اما مسئله اصلی امروز انتخاب میان سازمان یا ستاد نیست، بلکه رسیدن به ساختاری است که بتواند تصمیمگیری و اجرا را به یک مسیر مشترک هدایت کند.
یزدانی تأکید کرد برای عبور از این وضعیت، میان مجلس، دولت، شورای عالی انقلاب فرهنگی و سایر نهادهای مرتبط باید هماهنگی بیشتری شکل بگیرد؛ زیرا بدون همگرایی میان سیاستگذار و مجری، ایجاد ساختار جدید بهتنهایی نمیتواند توسعه هوش مصنوعی را سرعت دهد.
تغییر ساختار نباید مسیرهای ایجادشده را متوقف کند
مجید فولادیان، معاون خدمات پایه و داراییهای دیجیتال سازمان فناوری اطلاعات ایران، یکی از مهمترین نگرانیهای مرحله جدید را احتمال توقف اقداماتی دانست که در سالهای گذشته در دستگاههای مختلف آغاز شده است.
او گفت شکلگیری سازمان ملی هوش مصنوعی نباید به این معنا باشد که تمام مسیرهای قبلی کنار گذاشته شود و کشور دوباره از نقطه شروع حرکت کند. به گفته فولادیان، در سالهای گذشته تقسیم وظایفی میان دستگاهها شکل گرفته، برخی برنامهها تدوین شده و ظرفیتهایی ایجاد شده است که باید در ساختار جدید حفظ و تقویت شوند.
فولادیان تأکید کرد تمرکز بیش از حد بر طراحی چارت سازمانی و فرآیندهای اداری نباید باعث شود اقدامات اجرایی متوقف شوند. از نگاه او، موفقیت سازمان جدید به این بستگی دارد که بتواند میان ساختار تازه و فعالیتهای جاری ارتباط ایجاد کند.
او همچنین مسئله داده را یکی از موانع جدی توسعه هوش مصنوعی دانست و گفت حتی در شرایط فعلی، دستگاهها در زمینه تبادل و دسترسی به داده با چالش مواجه هستند. به گفته او، بدون حل مسئله داده، توسعه کاربردهای هوش مصنوعی با محدودیت جدی مواجه خواهد شد.
سازمان جدید نباید یک سکته دیگر در مسیر توسعه ایجاد کند
محمدمهدی کلانتر، معاون توسعه دیجیتال مرکز همکاریهای تحول و پیشرفت، نیز بر ضرورت جلوگیری از وقفه در مسیر توسعه هوش مصنوعی تأکید کرد.
او گفت سازمان ملی هوش مصنوعی در دوره فعالیت اولیه خود فرصت زیادی برای اجرای برنامهها پیدا نکرد، اما مهم این است که تغییر دوباره ساختار باعث نشود روندهای آغازشده متوقف شوند.
به گفته کلانتر، مسئله هوش مصنوعی فقط ایجاد یک سازمان نیست؛ بلکه باید مشخص شود این سازمان چگونه میتواند سرمایهگذاری، توسعه زیرساخت و فعالیت کسبوکارها را تسهیل کند.
او تأکید کرد مدل حکمرانی این حوزه باید به گونهای باشد که ضمن ایجاد هماهنگی میان دستگاهها، سرعت تصمیمگیری و اجرای پروژهها را نیز حفظ کند.
سازمان باید مسئلهای را حل کند، نه فقط ساختاری ایجاد کند
مؤمنی، مدیر گروه هوش مصنوعی مرکز همکاریهای تحول و پیشرفت ریاستجمهوری، بحث درباره سازمان ملی هوش مصنوعی را فراتر از ایجاد یک ساختار اداری دانست.
او معتقد است سؤال اصلی این است که این سازمان دقیقاً قرار است چه مسئلهای را حل کند و چه نقشی در تحقق اهداف توسعه هوش مصنوعی کشور خواهد داشت. به گفته مومنی، رقابت جهانی در این حوزه نیازمند استفاده از همه ظرفیتهای کشور است و بخش خصوصی یکی از مهمترین بازیگران این مسیر خواهد بود.
او تأکید کرد ساختار حکمرانی باید به گونهای طراحی شود که امکان مشارکت بازیگران مختلف را فراهم کند و توسعه هوش مصنوعی را به یک فرآیند صرفاً دولتی محدود نکند.
سازمان جدید باید با هدفهای بزرگ خود تناسب داشته باشد
محمود لیایی، معاون سابق وزیر ارتباطات و فعال زیستبوم ارتباطات و فناوری اطلاعات، بحث اصلی را از زاویه فاصله میان اهداف تعیینشده و ابزارهای پیشبینیشده برای سازمان ملی هوش مصنوعی مطرح کرد.
او با اشاره به هدفگذاری ایران برای قرار گرفتن در میان ۱۰ کشور برتر جهان در حوزه هوش مصنوعی گفت دستیابی به چنین جایگاهی تنها با ایجاد یک ساختار سازمانی امکانپذیر نیست. به گفته او، باید مشخص شود سازمان جدید چه اختیارات، منابع و ابزارهایی برای تحقق این هدف در اختیار دارد.
لیایی معتقد است ساختار حکمرانی هوش مصنوعی باید متناسب با حوزههایی مانند توسعه مدلهای بنیادی، کاربردهای راهبردی، زیرساختهای پردازشی و ظرفیتهای فناورانه کشور طراحی شود. از نگاه او، اگر میان مأموریتهای تعریفشده و توان اجرایی سازمان فاصله وجود داشته باشد، تشکیل سازمان بهتنهایی نتیجه مورد انتظار را ایجاد نمیکند.
او همچنین بر ضرورت تعیین جایگاه روشن سازمان ملی هوش مصنوعی در میان نهادهای موجود تأکید کرد. به گفته لیایی، نسبت این سازمان با مجموعههایی مانند مرکز ملی فضای مجازی و سایر نهادهای تصمیمگیر باید مشخص باشد تا ساختار جدید به جای کاهش موازیکاری، به ایجاد لایه دیگری از تصمیمگیری منجر نشود.
سازمان جدید نباید وارد اجرا شود؛ باید هماهنگی ایجاد کند
عباس جعفری، مشاور هوش مصنوعی وزارت نیرو، معتقد است قانون تشکیل سازمان ملی هوش مصنوعی نباید صرفاً به ایجاد یک ساختار جدید محدود شود و مسئله اصلی، نحوه تعامل این سازمان با دستگاهها و نهادهایی است که پیش از این نیز در حوزههایی مانند داده، امنیت اطلاعات و فناوری اختیار داشتهاند.
او با اشاره به تجربه وزارت نیرو گفت دستگاههای اجرایی در مسیر توسعه پروژههای هوش مصنوعی با مجموعههای مختلفی مواجه هستند که هرکدام بخشی از مسئولیت را بر عهده دارند. به گفته جعفری، این نهادها در چارچوب وظایف خود عمل میکنند، اما نبود سازوکار هماهنگی میان آنها میتواند سرعت اجرای پروژهها را کاهش دهد.
مشاور هوش مصنوعی وزارت نیرو تأکید کرد سازمان ملی هوش مصنوعی نباید به یک مجری جدید تبدیل شود، بلکه باید نقش استانداردگذار، تعیینکننده اولویتها و هماهنگکننده میان دستگاهها را ایفا کند. او گفت دستگاههای اجرایی بیش از ایجاد یک ساختار تازه، به حل مسئله تداخل اختیارات و تسهیل مسیر اجرا نیاز دارند.
مسئله اول هوش مصنوعی، داده است
یحیی مرتب، مدیر گروه دولت الکترونیک و مدیریت داده مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی، معتقد است مهمترین پیشنیاز توسعه هوش مصنوعی در کشور، دسترسی به دادههای باکیفیت است.
او گفت حتی اگر ساختار حکمرانی مشخص شود، بدون دادههای مناسب و دیتاستهای آماده برای استفاده ماشین، بخش خصوصی و توسعهدهندگان امکان ساخت محصولات رقابتی را نخواهند داشت. مرتب با انتقاد از وضعیت دادههای باز در کشور گفت هنوز بسیاری از دادهها به شکل قابل استفاده برای ماشین آماده نشدهاند و دستگاهها نیز در اشتراکگذاری دادههای خود با چالش مواجه هستند.
او تأکید کرد آزادسازی دادهها میتواند بیش از ایجاد ساختارهای جدید به توسعه هوش مصنوعی کمک کند، زیرا بخش خصوصی در صورت دسترسی به داده مناسب میتواند محصولات و خدمات متنوعی ایجاد کند.
او همچنین درباره تجمیع همه اختیارات در یک سازمان واحد گفت چنین مدلی در نظام اداری کشور امکانپذیر نیست و بهتر است از سازوکارهایی مانند هماهنگی میاندستگاهی برای افزایش چابکی استفاده شود.
