پرونده ویژه بانک مرکزی
۱۸ مرداد ۱۴۰۵ · شصت‌وششمین سال تأسیس بانک مرکزی ایران

در مرکز پولاطلس تعاملی بانک مرکزی ایران؛ از تولد یک نهاد تا اسکناس، قانون، بانک و شبکه پرداخت

این پرونده، تاریخ و ساختار بانک مرکزی را با داده‌های رسمی، پرتره‌ها و امضاهای بازسازی‌شده، اطلس پول و یک آرشیو تصویری تاریخی در یک روایت تعاملی کنار هم می‌گذارد.

۶۶سال از آغاز فعالیت در ۱۸ مرداد ۱۳۳۹
۲۱ / ۲۴رئیس‌کل / دوره ریاست تا مرداد ۱۴۰۵
۵رکن اصلی در ساختار حقوقی قانون جدید
۷معاونت اصلی در نمودار سازمانی دی ۱۴۰۴
آخرین بازبینی: ۱۸ مرداد ۱۴۰۵ · منابع و مراجع در انتهای پرونده
فصل اول · پیش از ۱۳۳۹

چرا ایران به بانک مرکزی نیاز پیدا کرد؟

روایت تأسیس از یک مسئله نهادی شروع می‌شود: بانک ملی هم بازیگر بازار بود و هم بخشی از وظایف سیاست پولی و نظارت را انجام می‌داد.

۱۴

۱۴ بانک تازه در فاصله ۱۳۳۶ تا ۱۳۳۹

در فاصله ۱۳۳۶ تا ۱۳۳۹، تأسیس ۱۴ بانک تازه فشار بر ساختار موجود را بیشتر کرد و تعارض میان نقش تجاری بانک ملی و وظایف بانکداری مرکزی را آشکارتر ساخت.

یک بانک نمی‌توانست هم‌زمان هم بازیکن بازار باشد و هم داور شبکه بانکی.
شخصیت کمتر دیده‌شده

فرانسیس کراکو

کارشناس بلژیکی که ابراهیم کاشانی و مهدی سمیعی برای تهیه طرح بانک مرکزی و بازنگری در نرخ ارز و پشتوانه اسکناس از او کمک گرفتند.

روز تأسیس

۱۸ مرداد ۱۳۳۹

بانک مرکزی با ریاست ابراهیم کاشانی آغاز به‌کار کرد و از همان ابتدا درگیر برنامه تثبیت اقتصادی و روابط با صندوق بین‌المللی پول بود.

۳۸۸کارمند در پایان ۱۳۳۹
۴۸ میلیاردریال کل دارایی‌ها
۳٫۶ میلیاردریال سرمایه بانک
۱۹٫۳ میلیاردریال اسکناس منتشرشده
۶۶۵کارمند در پایان ۱۳۴۰
فصل دوم

تاریخ در چهار پرده

تاریخ بانکداری مرکزی ایران را می‌توان در چهار دوره دید؛ از نخستین تلاش‌ها برای تأسیس بانک تا قانون جدید بانک مرکزی و ساختار امروز آن.

فصل سوم

۲۱ نفر؛ ۲۴ دوره ریاست

از تأسیس بانک مرکزی در ۱۳۳۹ تا مرداد ۱۴۰۵، ۲۱ نفر در ۲۴ دوره مسئولیت ریاست‌کل را بر عهده داشته‌اند. پرتره‌ها و امضاهای این مجموعه بر پایه نمونه‌های آرشیوی بازسازی شده‌اند و هر کارت، تصویری کوتاه از مسیر حرفه‌ای و زمینه تاریخی دوره ریاست ارائه می‌کند.

۲۱ پرتره بازسازی‌شده · ۲۱ امضای بازسازی‌شده
امضای بازسازی‌شده ابراهیم کاشانیابراهیم کاشانی
امضای بازسازی‌شده علی‌اصغر پورهمایونعلی‌اصغر پورهمایون
امضای بازسازی‌شده محمدمهدی سمیعیمحمدمهدی سمیعی
امضای بازسازی‌شده خداداد میرزا فرمانفرمائیانخداداد میرزا فرمانفرمائیان
امضای بازسازی‌شده عبدالعلی جهانشاهیعبدالعلی جهانشاهی
امضای بازسازی‌شده محمد یگانهمحمد یگانه
امضای بازسازی‌شده حسنعلی مهرانحسنعلی مهران
امضای بازسازی‌شده یوسف خوش‌کیشیوسف خوش‌کیش
امضای بازسازی‌شده محمدعلی مولویمحمدعلی مولوی
امضای بازسازی‌شده علیرضا نوبریعلیرضا نوبری
امضای بازسازی‌شده سید محسن نوربخشسید محسن نوربخش
امضای بازسازی‌شده مجید قاسمیمجید قاسمی
امضای بازسازی‌شده سید محمدحسین عادلیسید محمدحسین عادلی
امضای بازسازی‌شده ابراهیم شیبانیابراهیم شیبانی
امضای بازسازی‌شده طهماسب مظاهریطهماسب مظاهری
امضای بازسازی‌شده محمود بهمنیمحمود بهمنی
امضای بازسازی‌شده ولی‌الله سیفولی‌الله سیف
امضای بازسازی‌شده عبدالناصر همتیعبدالناصر همتی
امضای بازسازی‌شده اکبر کمیجانیاکبر کمیجانی
امضای بازسازی‌شده علی صالح‌آبادیعلی صالح‌آبادی
امضای بازسازی‌شده محمدرضا فرزینمحمدرضا فرزین
۱تصویرسازی بازسازی‌شده ابراهیم کاشانی

۱۳۳۹ تا ۱۳۴۰

ابراهیم کاشانی

ابراهیم کاشانی از مدیران باسابقه بانک ملی و از چهره‌های اصلی شکل‌گیری بانک مرکزی بود. او در تدوین طرح ایجاد این نهاد و انتقال وظایف پولی و نظارتی از بانک ملی نقش داشت و در مرداد ۱۳۳۹ به‌عنوان نخستین رئیس‌کل منصوب شد. دوره کوتاه او صرف استقرار تشکیلات، آغاز فعالیت‌های بانک و شکل‌دادن به سازوکارهای اولیه سیاست پولی شد.

امضای بازسازی‌شده ابراهیم کاشانی
۲تصویرسازی بازسازی‌شده علی‌اصغر پورهمایون

۱۳۴۰ تا ۱۳۴۳

علی‌اصغر پورهمایون

علی‌اصغر پورهمایون حقوق‌دان، اقتصاددان و استاد دانشگاه تهران بود و پیش از ورود به بانک مرکزی، ریاست اداره حقوقی بانک ملی و مدیریت بیمه ایران را در کارنامه داشت. او در ۱۳۴۰ دومین رئیس‌کل بانک مرکزی شد. دوره او در سال‌های نخست فعالیت بانک، با تثبیت ساختار حقوقی و اداری این نهاد و گسترش نقش آن در نظام پولی همراه بود.

امضای بازسازی‌شده علی‌اصغر پورهمایون
۳تصویرسازی بازسازی‌شده محمدمهدی سمیعی

۱۳۴۳ تا ۱۳۴۷ و ۱۳۴۹ تا ۱۳۵۰

محمدمهدی سمیعی

محمدمهدی سمیعی از مدیران اثرگذار اقتصادی دهه ۱۳۴۰ بود و پیش از بانک مرکزی، ریاست بانک توسعه صنعتی و معدنی را بر عهده داشت. او در دو دوره جداگانه رئیس‌کل بانک مرکزی شد و میان این دو دوره، ریاست سازمان برنامه را تجربه کرد. نام سمیعی با تقویت بانکداری توسعه‌ای و گسترش ظرفیت‌های سیاست‌گذاری اقتصادی در آن دوره پیوند خورده است.

امضای بازسازی‌شده محمدمهدی سمیعی
۴تصویرسازی بازسازی‌شده خداداد میرزا فرمانفرمائیان

۱۳۴۷ تا ۱۳۴۹

خداداد میرزا فرمانفرمائیان

خداداد میرزا فرمانفرمائیان اقتصاددان تحصیل‌کرده آمریکا بود و پیش از ریاست بانک مرکزی، قائم‌مقام محمدمهدی سمیعی در همین نهاد بود. او پس از انتقال سمیعی به سازمان برنامه، به ریاست بانک مرکزی رسید. تجربه دانشگاهی و اجرایی او باعث شد در دوره‌ای که اقتصاد ایران با رشد سریع و توسعه برنامه‌ریزی دولتی روبه‌رو بود، در مرکز سیاست‌گذاری پولی قرار گیرد.

امضای بازسازی‌شده خداداد میرزا فرمانفرمائیان
۵تصویرسازی بازسازی‌شده عبدالعلی جهانشاهی

۱۳۵۰ تا ۱۳۵۲

عبدالعلی جهانشاهی

عبدالعلی جهانشاهی حقوق‌دان و اقتصاددان تحصیل‌کرده فرانسه بود و پیش از ریاست بانک مرکزی، معاون رئیس‌کل و از مدیران ارشد اقتصادی کشور به شمار می‌رفت. او در دی ۱۳۵۰ به ریاست بانک مرکزی رسید. دوره جهانشاهی هم‌زمان با گسترش فعالیت بانک‌ها و افزایش نقش سیاست پولی در اقتصادی بود که با درآمدهای روبه‌رشد نفت و توسعه سریع روبه‌رو می‌شد.

امضای بازسازی‌شده عبدالعلی جهانشاهی
۶تصویرسازی بازسازی‌شده محمد یگانه

۱۳۵۲ تا ۱۳۵۴

محمد یگانه

محمد یگانه اقتصاددان و مدیر دولتی بود که پیش از ریاست بانک مرکزی، معاونت وزارت اقتصاد، وزارت آبادانی و مسکن و مدیریت بانک رهنی ایران را تجربه کرده بود. او در مرداد ۱۳۵۲ رئیس‌کل بانک مرکزی شد. یگانه بعدها نیز در مسئولیت‌های مهم اقتصادی و بین‌المللی فعالیت کرد و از چهره‌های شناخته‌شده مدیریت اقتصادی ایران در دهه ۱۳۵۰ بود.

امضای بازسازی‌شده محمد یگانه
۷تصویرسازی بازسازی‌شده حسنعلی مهران

۱۳۵۴ تا ۱۳۵۶

حسنعلی مهران

حسنعلی مهران اقتصاددان تحصیل‌کرده بریتانیا بود و پیش از بازگشت به ایران، سابقه تدریس دانشگاهی داشت. او در آبان ۱۳۵۴ به ریاست بانک مرکزی رسید و تا ۱۳۵۶ در این سمت ماند. مهران پس از آن نیز در نهادهای مالی بین‌المللی فعالیت کرد و تجربه او ترکیبی از مدیریت پولی در ایران و حضور حرفه‌ای در ساختارهای مالی جهانی بود.

امضای بازسازی‌شده حسنعلی مهران
۸تصویرسازی بازسازی‌شده یوسف خوش‌کیش

۱۳۵۶ تا ۱۳۵۷

یوسف خوش‌کیش

یوسف خوش‌کیش از مدیران باسابقه نظام بانکی ایران بود و نزدیک به دو دهه مدیریت بانک ملی را بر عهده داشت. او در بهمن ۱۳۵۶ به ریاست بانک مرکزی رسید و آخرین رئیس‌کل این نهاد پیش از انقلاب ۱۳۵۷ بود. دوره کوتاه او در بانک مرکزی با ماه‌های پرتنش پایانی حکومت پهلوی و دگرگونی سریع شرایط اقتصادی و سیاسی کشور هم‌زمان شد.

امضای بازسازی‌شده یوسف خوش‌کیش
۹تصویرسازی بازسازی‌شده محمدعلی مولوی

۱۳۵۷ تا ۱۳۵۸

محمدعلی مولوی

محمدعلی مولوی نخستین رئیس‌کل بانک مرکزی پس از انقلاب ۱۳۵۷ بود. او در اسفند همان سال با حکم دولت موقت به این سمت رسید و کمتر از یک سال بانک مرکزی را اداره کرد. دوره مولوی بیش از هر چیز دوره گذار بود؛ زمانی که ساختار اقتصادی کشور، بانک‌ها و مالکیت مؤسسات مالی با تغییرات گسترده و تصمیم‌های فوری روبه‌رو بودند.

امضای بازسازی‌شده محمدعلی مولوی
۱۰تصویرسازی بازسازی‌شده علیرضا نوبری

۱۳۵۸ تا ۱۳۶۰

علیرضا نوبری

علیرضا نوبری با پیشینه تحصیل در اکول پلی‌تکنیک، سوربن و استنفورد، از مدیران جوان بانک مرکزی در سال‌های نخست پس از انقلاب بود. او در آبان ۱۳۵۸ به ریاست بانک مرکزی رسید و تا ۱۳۶۰ در این سمت ماند. دوره نوبری با ملی‌شدن بانک‌ها، تحولات ساختاری نظام بانکی و آغاز شرایط اقتصادی ناشی از جنگ ایران و عراق هم‌زمان شد.

امضای بازسازی‌شده علیرضا نوبری
۱۱تصویرسازی بازسازی‌شده سید محسن نوربخش

۱۳۶۰ تا ۱۳۶۵ و ۱۳۷۳ تا ۱۳۸۲

سید محسن نوربخش

سید محسن نوربخش اقتصاددان تحصیل‌کرده دانشگاه تهران و دانشگاه کالیفرنیا، دیویس بود. او در دو دوره جداگانه، از ۱۳۶۰ تا ۱۳۶۵ و از ۱۳۷۳ تا ۱۳۸۲، ریاست بانک مرکزی را بر عهده داشت و در فاصله این دو دوره وزیر امور اقتصادی و دارایی بود. نوربخش در فروردین ۱۳۸۲ و در زمان تصدی ریاست بانک مرکزی درگذشت.

امضای بازسازی‌شده سید محسن نوربخش
۱۲تصویرسازی بازسازی‌شده مجید قاسمی

۱۳۶۵ تا ۱۳۶۸

مجید قاسمی

مجید قاسمی اقتصاددان و مدیر بانکی است که فعالیت حرفه‌ای خود را از بخش معاملات ارزی بانک مرکزی آغاز کرد و پیش از ریاست، در سطوح مختلف این نهاد مسئولیت داشت. او در ۱۳۶۵ رئیس‌کل بانک مرکزی شد و تا ۱۳۶۸ در این سمت ماند. دوره قاسمی با سال‌های پایانی جنگ و مدیریت محدودیت‌های ارزی و مالی اقتصاد ایران هم‌زمان بود.

امضای بازسازی‌شده مجید قاسمی
۱۳تصویرسازی بازسازی‌شده سید محمدحسین عادلی

۱۳۶۸ تا ۱۳۷۳

سید محمدحسین عادلی

سید محمدحسین عادلی اقتصاددان و دیپلمات ایرانی است که در شهریور ۱۳۶۸ و هم‌زمان با آغاز دوره بازسازی پس از جنگ، به ریاست بانک مرکزی رسید. او تا ۱۳۷۳ این سمت را بر عهده داشت. عادلی پس از بانک مرکزی نیز در دیپلماسی اقتصادی و سفارت ایران در چند کشور فعالیت کرد و مسیر حرفه‌ای او پیوند نزدیکی میان اقتصاد و سیاست خارجی داشت.

امضای بازسازی‌شده سید محمدحسین عادلی
۱۴تصویرسازی بازسازی‌شده ابراهیم شیبانی

۱۳۸۲ تا ۱۳۸۶

ابراهیم شیبانی

ابراهیم شیبانی اقتصاددان و از مدیران باسابقه بانک مرکزی بود که سال‌ها در این نهاد فعالیت کرد و مدت طولانی عضو هیئت عامل آن بود. او در ۱۳۸۲، پس از درگذشت محسن نوربخش، به ریاست بانک مرکزی رسید و تا ۱۳۸۶ در این سمت ماند. شیبانی پیش از ریاست نیز در حوزه‌های پژوهش، آمار و سیاست‌گذاری پولی بانک مرکزی حضور داشت.

امضای بازسازی‌شده ابراهیم شیبانی
۱۵تصویرسازی بازسازی‌شده طهماسب مظاهری

۱۳۸۶ تا ۱۳۸۷

طهماسب مظاهری

طهماسب مظاهری پیش از ریاست بانک مرکزی، مسئولیت‌هایی از جمله وزارت امور اقتصادی و دارایی و سمت‌های مدیریتی در سازمان برنامه و بخش‌های اقتصادی دولت را تجربه کرده بود. او در شهریور ۱۳۸۶ رئیس‌کل بانک مرکزی شد و حدود یک سال در این سمت ماند. دوره کوتاه او به‌ویژه با بحث درباره انضباط پولی، نقدینگی و رابطه بانک مرکزی با شبکه بانکی شناخته می‌شود.

امضای بازسازی‌شده طهماسب مظاهری
۱۶تصویرسازی بازسازی‌شده محمود بهمنی

۱۳۸۷ تا ۱۳۹۲

محمود بهمنی

محمود بهمنی از مدیران باسابقه بانک ملی بود و پیش از حضور در رأس بانک مرکزی، در بخش‌های اعتباری، سرمایه‌گذاری و تسهیلات بانکی فعالیت داشت. او در مهر ۱۳۸۷ رئیس‌کل بانک مرکزی شد و تا ۱۳۹۲ این مسئولیت را بر عهده داشت. دوره بهمنی با تحریم‌های گسترده، محدودیت‌های ارزی و نوسان‌های شدید در بازار ارز و اقتصاد ایران همراه بود.

امضای بازسازی‌شده محمود بهمنی
۱۷تصویرسازی بازسازی‌شده ولی‌الله سیف

۱۳۹۲ تا ۱۳۹۷

ولی‌الله سیف

ولی‌الله سیف پیش از ریاست بانک مرکزی، سال‌ها در مدیریت بانک‌های مختلف فعالیت کرده و تجربه اداره بانک‌های دولتی و خصوصی را داشت. او در ۱۳۹۲ رئیس‌کل بانک مرکزی شد و تا ۱۳۹۷ در این سمت ماند. دوره سیف با اجرای بخشی از اصلاحات بانکی، تحولات پس از برجام، مسائل مؤسسات اعتباری و افزایش فشارهای ارزی در سال پایانی همراه بود.

امضای بازسازی‌شده ولی‌الله سیف
۱۸تصویرسازی بازسازی‌شده عبدالناصر همتی

۱۳۹۷ تا ۱۴۰۰ و از ۱۰ دی ۱۴۰۴ تاکنون

رئیس‌کل کنونی

عبدالناصر همتی

عبدالناصر همتی اقتصاددان و مدیر بانکی و بیمه‌ای است که پیش از بانک مرکزی، مدیریت بیمه مرکزی و چند بانک را در کارنامه داشت. او نخست از ۱۳۹۷ تا ۱۴۰۰ رئیس‌کل بانک مرکزی بود و در دی ۱۴۰۴ برای دومین بار به این سمت بازگشت. دو دوره ریاست او در مقاطع متفاوت، هر دو با فشارهای ارزی، تورمی و محدودیت‌های خارجی همراه بوده‌اند.

امضای بازسازی‌شده عبدالناصر همتی
۱۹تصویرسازی بازسازی‌شده اکبر کمیجانی

۱۴۰۰

اکبر کمیجانی

اکبر کمیجانی اقتصاددان و از مدیران باسابقه بانک مرکزی بود که سال‌ها در حوزه‌های پژوهشی و سیاست‌گذاری پولی این نهاد فعالیت کرد و به قائم‌مقامی رئیس‌کل رسید. او در ۱۴۰۰ و در فاصله تغییر مدیریت بانک مرکزی، برای مدتی ریاست این نهاد را بر عهده داشت. سابقه طولانی کمیجانی بیش از هر چیز با سیاست پولی و ساختار کارشناسی بانک مرکزی گره خورده است.

امضای بازسازی‌شده اکبر کمیجانی
۲۰تصویرسازی بازسازی‌شده علی صالح‌آبادی

۱۴۰۰ تا ۱۴۰۱

علی صالح‌آبادی

علی صالح‌آبادی مدیر مالی و بانکی است که پیش از بانک مرکزی، ریاست سازمان بورس و اوراق بهادار و مدیریت بانک توسعه صادرات ایران را بر عهده داشت. او در مهر ۱۴۰۰ رئیس‌کل بانک مرکزی شد و تا پایان ۱۴۰۱ در این سمت ماند. دوره او با تداوم تورم، محدودیت‌های ارزی و تلاش برای مدیریت بازار ارز و سیاست‌های پولی همراه بود.

امضای بازسازی‌شده علی صالح‌آبادی
۲۱تصویرسازی بازسازی‌شده محمدرضا فرزین

۱۴۰۱ تا ۱۴۰۴

محمدرضا فرزین

محمدرضا فرزین اقتصاددان و مدیر بانکی است که پیش از ریاست بانک مرکزی، در بانک‌های کارآفرین و ملی، صندوق توسعه ملی و بخش‌های اقتصادی دولت مسئولیت داشت. او در دی ۱۴۰۱ به ریاست بانک مرکزی رسید و تا دی ۱۴۰۴ در این سمت ماند. دوره فرزین با تمرکز بر سیاست تثبیت، مدیریت بازار ارز و توسعه ابزارهای سیاست پولی همراه بود.

امضای بازسازی‌شده محمدرضا فرزین

یادداشت تاریخی: محمدجواد وهاجی پس از درگذشت محسن نوربخش در ۱۳۸۲، به‌عنوان قائم‌مقام و با اختیارات رئیس‌کل اداره بانک را بر عهده داشت؛ با این حال در فهرست ۲۱ رئیس‌کل این پرونده شمارش نشده است. فهرست رسمی بانک مرکزی

یکی از تصاویر تاریخی آرشیو بانک مرکزی در دوره مدیریت محسن نوربخش
یکی از قاب‌های آرشیوی دوره مدیریت محسن نوربخش؛ تصویر با همان ترکیب و نسبت اصلی نمایش داده شده است.
پرونده ویژه

محسن نوربخش؛ از متن تاریخ به آرشیو تصویری

محسن نوربخش دو دوره رئیس‌کل بانک مرکزی بود: از ۱۳۶۰ تا ۱۳۶۵ و از ۱۳۷۳ تا فروردین ۱۳۸۲. حضور طولانی او در مدیریت اقتصادی کشور باعث شده بخش مهمی از تصاویر تاریخی گردآوری‌شده در این پرونده به سال‌های فعالیت و مدیریت او مربوط باشد.

ردپای نوربخش در این پرونده به یک زندگی‌نامه کوتاه محدود نمی‌شود. ادامه این روایت را می‌توان در آرشیو تصویری دید؛ مجموعه‌ای از جلسات، بازدیدها، رویدادها و محیط کاری بانک مرکزی که فضای آن دوره را ملموس‌تر می‌کند.

مشاهده پرونده تصویری در آرشیو
فصل چهارم

قانون چگونه بانک مرکزی را می‌سازد؟

این فهرست ۲۵ قانون مرجع را با همان ترتیب درج‌شده در صفحه رسمی بانک مرکزی گرد آورده است؛ از قانون بانک مرکزی و برنامه هفتم تا قوانین پول‌شویی، چک، بانکداری بدون ربا و بازار سرمایه.

۲۵ سند مرجع

قوانین مرجع بانک مرکزی

شش قانون نخست نمایش داده می‌شود. برای مطالعه متن هر قانون یا دریافت فایل آن، «دانلود» را انتخاب کنید؛ فهرست کامل نیز با دکمه پایین در دسترس است.

مشاهده فهرست رسمی بانک مرکزی ↗
۰۱
قانون بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران
۲.۹۶ مگابایت
دانلود
۰۲
قانون برنامه پنجساله هفتم پیشرفت جمهوری اسلامی ایران
۱۰.۹۶ مگابایت
دانلود
۰۳
قانون پولی و بانکی کشور (بانضمام آیین‌نامه طرز اداره بانک و نحوه الغاء اجازه تأسیس بانک در موارد مذکور در ماده ۳۹ قانون پولی و بانکی کشور)
۴۸۰ کیلوبایت
دانلود
۰۴
قانون مبارزه با پول‌شویی
۲۳۱ کیلوبایت
دانلود
۰۵
قانون مبارزه با تأمین مالی تروریسم (با آخرین اصلاحات)
۹۲ کیلوبایت
دانلود
۰۶
قانون احکام دائمی برنامه‌های توسعه کشور
۳۹۹ کیلوبایت
دانلود

در حال حاضر ۶ قانون از ۲۵ قانون دیده می‌شود؛ برای مشاهده بقیه، فهرست را باز کنید.

توجه: ترتیب، تاریخ‌ها و عناوین این فهرست عیناً بر مبنای صفحه «قوانین مرجع» بانک مرکزی نگه داشته شده‌اند و در این صفحه بازمرتب‌سازی یا اصلاح نشده‌اند.
فصل پنجم · امروز

بانک مرکزی چگونه سازمان یافته است؟

نمودار سازمانی بانک مرکزی با تاریخ به‌روزرسانی ۶ دی ۱۴۰۴، ساختار اجرایی این نهاد را زیر نظر رئیس‌کل و هیأت عامل در هفت معاونت اصلی نشان می‌دهد.

۷معاونت اصلی
۲شورای تخصصی هیأت عالی
۲واحد تولید پول و کاغذ اسناد بهادار
۱۴۰۴/۱۰/۰۶تاریخ به‌روزرسانی نمودار
  • مدیریت کل نظام‌های پرداخت
  • مدیریت کل فناوری اطلاعات
  • مدیریت کل حکمرانی و ریسک فناوری اطلاعات
  • مدیریت کل بررسی‌ها و الزامات حقوقی
  • مرکز تنظیم‌گری
  • مرکز نظارت
  • مدیریت کل تنظیم مقررات
  • مدیریت کل ارزیابی و صدور مجوز
  • مدیریت کل نظارت احتیاطی کلان و فناورانه
  • مدیریت کل نظارت بانکی
  • مدیریت کل نظارت غیربانکی
  • مدیریت کل امور دادستانی و صیانت از مشتریان
  • مدیریت کل آمارهای اقتصادی
  • مدیریت کل بررسی‌های اقتصادی
  • مدیریت کل سیاست‌های اقتصادی
  • مدیریت کل عملیات پولی و اعتباری
  • مدیریت کل مطالعات و مقررات ارزی
  • مدیریت کل دارایی‌های ارزی
  • مدیریت کل امور تجارت خارجی
  • مدیریت کل طرح و برنامه
  • مدیریت کل سرمایه انسانی
  • مدیریت کل رفاه کارکنان
  • مدیریت کل مهندسی و پشتیبانی
  • مدیریت کل حسابداری و بودجه
  • مدیریت کل دعاوی حقوقی
  • مدیریت کل امور مجلس و دولت
  • مدیریت کل روابط و همکاری‌های بین‌المللی
  • دبیرخانه اتحادیه پایاپای آسیا
پژوهشکده پولی و بانکیمؤسسه عالی آموزش بانکداری ایراندفتر مجری طرح‌های ساختمانیمرکز حراستسازمان تولید اسکناس و مسکوککارخانه تولید کاغذ اسناد بهادار
فصل ششم

بانک مرکزی بر چه شبکه‌ای نظارت می‌کند؟

داده‌های رسمی بانک مرکزی تصویری از شبکه تحت نظارت این نهاد می‌دهند: بانک‌ها و مؤسسات اعتباری، شعب و باجه‌ها، شرکت‌های لیزینگ و صرافی‌ها. آمار شعب و باجه‌ها در این بخش از گزارش تفصیلی ۲۴٬۳۲۴ رکوردی استخراج شده است.

۲۹بانک و مؤسسه اعتباری، بدون احتساب بانک مرکزی
۲۴۳۲۴شعبه و باجه در گزارش تفصیلی
۱۸۳۵۲شعبه بانکی در گزارش تفصیلی
۵۱۱صرافی در فهرست بانک مرکزی
۶۴شرکت لیزینگ و واسپاری
توجه داده‌ای: فهرست خلاصه بانک‌ها و گزارش تفصیلی شعب و باجه‌ها دو خروجی جداگانه بانک مرکزی‌اند و ممکن است تاریخ به‌روزرسانی یکسانی نداشته باشند؛ ارقام هر بخش در چارچوب منبع خود نمایش داده شده‌اند.
نامنوعشعبباجه
بانک اقتصادنوین بانک غیردولتی تجاری ۲۵۲ ۳۲
بانک ایران زمین بانک غیردولتی تجاری ۲۵۴ ۸
بانک پارسیان بانک غیردولتی تجاری ۳۵۰ ۱۷
بانک پاسارگاد بانک غیردولتی تجاری ۳۳۶ ۳
بانک تجارت بانک غیردولتی تجاری ۱۳۱۶ ۴۰۷
بانک تجارتی ایران و اروپا بانک خارجی ۲ ۰
بانک توسعه تعاون بانک دولتی تخصصی و توسعه‌ای ۴۴۹ ۰
بانک توسعه صادرات ایران بانک دولتی تخصصی و توسعه‌ای ۳۹ ۳
بانک خاورمیانه بانک غیردولتی تجاری ۱۹ ۰
بانک دی بانک غیردولتی تجاری ۹۳ ۰
بانک رفاه کارگران بانک غیردولتی تجاری ۱۰۳۱ ۲۰
بانک سامان بانک غیردولتی تجاری ۱۳۷ ۳
بانک سپه بانک دولتی تجاری ۲۹۴۹ ۲۴۳
بانک سرمایه بانک غیردولتی تجاری ۱۴۴ ۳
بانک سینا بانک غیردولتی تجاری ۳۱۰ ۳۳
بانک شهر بانک غیردولتی تجاری ۲۶۶ ۱۰۶
بانک صادرات ایران بانک غیردولتی تجاری ۱۷۹۷ ۳۵۸
بانک صنعت و معدن بانک دولتی تخصصی و توسعه‌ای ۵۵ ۱
بانک قرض‌الحسنه رسالت بانک غیردولتی قرض‌الحسنه ۸۷ ۰
بانک قرض‌الحسنه مهر ایران بانک غیردولتی قرض‌الحسنه ۵۴۰ ۱۷
بانک گردشگری بانک غیردولتی تجاری ۱۰۱ ۰
بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران بانک مرکزی ۲ ۰
بانک مسکن بانک دولتی تخصصی و توسعه‌ای ۱۱۵۸ ۹
بانک مشترک ایران - ونزوئلا بانک مشترک ایرانی و خارجی ۲ ۰
بانک ملت بانک غیردولتی تجاری ۱۳۴۰ ۴۴۴
بانک ملی ایران بانک دولتی تجاری ۳۰۰۴ ۱۶۹
بانک کارآفرین بانک غیردولتی تجاری ۱۰۹ ۰
بانک کشاورزی بانک دولتی تخصصی و توسعه‌ای ۱۶۶۲ ۷۹
پست بانک ایران بانک دولتی تجاری ۴۰۴ ۴۰۱۷
مؤسسه اعتباری غیربانکی ملل مؤسسه اعتباری ایرانی غیربانکی غیردولتی ۳۴۲ ۰

سه نمای مقایسه‌ای از شبکه فیزیکی بانک‌ها

شبکه فیزیکی بانک‌ها در سه نما مقایسه می‌شود: مجموع شعبه و باجه، فقط شعبه و فقط باجه.

بزرگ‌ترین شبکه‌ها بر پایه مجموع شعبه و باجه

در این نما، اندازه شبکه فیزیکی هر بانک از مجموع شعبه‌ها و باجه‌ها به دست می‌آید.

پست بانک ایران۴٬۴۲۱ نقطه
۴۰۴ شعبه · ۴٬۰۱۷ باجه
بانک سپه۳٬۱۹۰ نقطه
۲٬۹۴۷ شعبه · ۲۴۳ باجه
بانک ملی ایران۲٬۹۸۳ نقطه
۲٬۸۱۴ شعبه · ۱۶۹ باجه
بانک صادرات ایران۲٬۱۵۵ نقطه
۱٬۷۹۷ شعبه · ۳۵۸ باجه
بانک ملت۱٬۷۸۴ نقطه
۱٬۳۴۰ شعبه · ۴۴۴ باجه
بانک کشاورزی۱٬۷۴۱ نقطه
۱٬۶۶۲ شعبه · ۷۹ باجه
بانک تجارت۱٬۷۲۳ نقطه
۱٬۳۱۶ شعبه · ۴۰۷ باجه
بانک مسکن۱٬۱۶۷ نقطه
۱٬۱۵۸ شعبه · ۹ باجه
بانک رفاه کارگران۱٬۰۵۰ نقطه
۱٬۰۳۰ شعبه · ۲۰ باجه
بانک قرض‌الحسنه مهر ایران۵۵۷ نقطه
۵۴۰ شعبه · ۱۷ باجه
بانک توسعه تعاون۴۴۹ نقطه
۴۴۹ شعبه · ۰ باجه
بانک شهر۳۷۲ نقطه
۲۶۶ شعبه · ۱۰۶ باجه

بزرگ‌ترین شبکه‌ها فقط بر پایه شعبه

این نما فقط تعداد شعبه‌های بانکی را مقایسه می‌کند و باجه‌ها را کنار می‌گذارد.

بانک سپه۲٬۹۴۷ شعبه
۲۴۳ باجه در کنار این شبکه
بانک ملی ایران۲٬۸۱۴ شعبه
۱۶۹ باجه در کنار این شبکه
بانک صادرات ایران۱٬۷۹۷ شعبه
۳۵۸ باجه در کنار این شبکه
بانک کشاورزی۱٬۶۶۲ شعبه
۷۹ باجه در کنار این شبکه
بانک ملت۱٬۳۴۰ شعبه
۴۴۴ باجه در کنار این شبکه
بانک تجارت۱٬۳۱۶ شعبه
۴۰۷ باجه در کنار این شبکه
بانک مسکن۱٬۱۵۸ شعبه
۹ باجه در کنار این شبکه
بانک رفاه کارگران۱٬۰۳۰ شعبه
۲۰ باجه در کنار این شبکه
بانک قرض‌الحسنه مهر ایران۵۴۰ شعبه
۱۷ باجه در کنار این شبکه
بانک توسعه تعاون۴۴۹ شعبه
۰ باجه در کنار این شبکه
پست بانک ایران۴۰۴ شعبه
۴٬۰۱۷ باجه در کنار این شبکه
بانک پارسیان۳۵۰ شعبه
۱۷ باجه در کنار این شبکه

بزرگ‌ترین شبکه‌ها فقط بر پایه باجه

این نما فقط باجه‌ها را نشان می‌دهد و تفاوت بانک‌ها در استفاده از نقاط خدمت سبک‌تر را آشکار می‌کند.

پست بانک ایران۴٬۰۱۷ باجه
۴۰۴ شعبه در کنار این شبکه
بانک ملت۴۴۴ باجه
۱٬۳۴۰ شعبه در کنار این شبکه
بانک تجارت۴۰۷ باجه
۱٬۳۱۶ شعبه در کنار این شبکه
بانک صادرات ایران۳۵۸ باجه
۱٬۷۹۷ شعبه در کنار این شبکه
بانک سپه۲۴۳ باجه
۲٬۹۴۷ شعبه در کنار این شبکه
بانک ملی ایران۱۶۹ باجه
۲٬۸۱۴ شعبه در کنار این شبکه
بانک شهر۱۰۶ باجه
۲۶۶ شعبه در کنار این شبکه
بانک کشاورزی۷۹ باجه
۱٬۶۶۲ شعبه در کنار این شبکه
بانک سینا۳۳ باجه
۳۱۰ شعبه در کنار این شبکه
بانک اقتصادنوین۳۲ باجه
۲۵۲ شعبه در کنار این شبکه
بانک رفاه کارگران۲۰ باجه
۱٬۰۳۰ شعبه در کنار این شبکه
بانک قرض‌الحسنه مهر ایران۱۷ باجه
۵۴۰ شعبه در کنار این شبکه
فصل هفتم

پول چگونه حرکت می‌کند؟

معماری پرداخت و زیرساخت پولی را می‌توان در سه لایه دید: سامانه‌های تسویه و پرداخت، زیرساخت‌های فنی و مقررات. هر لایه بخشی از مسیر جابه‌جایی امن و نهایی پول در شبکه بانکی را بر عهده دارد.

راهنمای سریع

سامانه‌های تسویه و پرداخت

این سامانه‌ها جابه‌جایی، پردازش و تسویه پول را در شبکه بانکی ممکن می‌کنند؛ از تراکنش‌های کارتی و انتقال‌های حسابی تا تسویه فوری، اوراق بهادار و چک.

منبع رسمی در بانک مرکزی ↗
شتاب

سوئیچ ملی کارت ایران است که سامانه‌های کارت بانک‌ها را به هم متصل می‌کند و تبادل تراکنش‌های بین‌بانکی مانند برداشت، خرید و انتقال وجه را ممکن می‌سازد.

صفحه بانک مرکزی
شاپرک

شبکه یکپارچه پرداخت کارتی است که شرکت‌های ارائه‌دهنده خدمات پرداخت را به شبکه بانکی متصل می‌کند و بازوی نظارتی بانک مرکزی در پرداخت کارتی است.

صفحه بانک مرکزی
پایا

زیرساخت اصلی انتقال‌های حسابی انبوه بین‌بانکی است و برای پردازش حواله‌ها و پرداخت‌هایی به‌کار می‌رود که در چرخه‌های مشخص تسویه می‌شوند.

صفحه بانک مرکزی
سحاب

سامانه حواله الکترونیکی بین‌بانکی است که انتقال وجه کارت‌به‌کارت میان اعضای شبکه شتاب را از کانال‌هایی مانند خودپرداز و بانکداری اینترنتی ممکن می‌کند.

صفحه بانک مرکزی
ساتنا

سامانه تسویه ناخالص آنی است؛ دستورپرداخت‌های بین‌بانکی را به‌صورت جداگانه، فوری و نهایی پردازش و تسویه می‌کند.

صفحه بانک مرکزی
تابا

زیرساخت انتشار و تسویه اوراق بهادار الکترونیکی در نظام پرداخت است و برای ثبت و تسویه عملیات مرتبط با این اوراق به‌کار می‌رود.

صفحه بانک مرکزی
چکاوک

سامانه انتقال تصویر و اطلاعات چک است که گردش فیزیکی چک میان بانک‌ها را کاهش می‌دهد و پردازش و تسویه بین‌بانکی چک را الکترونیکی می‌کند.

صفحه بانک مرکزی
راهنمای سریع

زیرساخت نظام پولی

این لایه کمتر در معرض دید مشتری است. سامانه‌های آن امنیت، هویت، پیام‌رسانی و تبادل داده را فراهم می‌کنند تا شبکه بانکی بتواند به‌صورت امن و یکپارچه کار کند.

منبع رسمی در بانک مرکزی ↗
کاشف

مرکز کنترل امنیت شبکه بانکی است و به‌عنوان پنجره واحد بانک مرکزی برای مدیریت رخدادها و تهدیدهای امنیتی در بانکداری و پرداخت الکترونیکی عمل می‌کند.

صفحه بانک مرکزی
نماد

نظام مدیریت امنیت داده‌هاست؛ برای حفظ محرمانگی، صحت و انکارناپذیری داده‌ها و ایجاد هویت دیجیتال امن در خدمات بانکی مجازی طراحی شده است.

صفحه بانک مرکزی
نهاب

سامانه یکپارچه هویت‌سنجی بانکی است که اطلاعات هویتی مشتریان را نگهداری می‌کند و امکان تخصیص شناسه یکتا در شبکه بانکی را فراهم می‌سازد.

صفحه بانک مرکزی
سپام

سامانه پیام‌رسانی الکترونیکی مالی است که برای الکترونیکی‌کردن مراودات بانکی و ایجاد یک زیرساخت یکپارچه پیام‌رسانی میان بازیگران شبکه بانکی ایجاد شده است.

صفحه بانک مرکزی
پرتال ارزی

برای نظارت الکترونیکی بر فرایند واردات طراحی شده و مراحل مختلف، از گشایش اعتبار تا ترخیص کالا، را در یک بستر قابل پیگیری قرار می‌دهد.

صفحه بانک مرکزی
نشان‌گذاری

زیرساختی برای افزایش امنیت و کارایی تراکنش‌ها، به‌ویژه در پرداخت همراه و فناوری‌های نوین، و ایجاد یک چارچوب امنیتی یکپارچه در شبکه بانکی است.

صفحه بانک مرکزی
اسناد تنظیم‌گری

مقررات زیرساخت‌های نظام‌های پرداخت

زیرساخت فنی بدون قواعد حقوقی و اجرایی کامل نیست. بانک مرکزی مجموعه‌ای از مقررات برای شتاب، شرکت‌های پرداخت، پرداخت‌یاران، فناوری مالی، چک و پرداخت حسابی منتشر کرده است.

فهرست رسمی مقررات ↗
۲

مقررات حاکم بر ارائه‌دهندگان خدمات پرداخت

ضوابط ناظر بر فعالیت شرکت‌های ارائه‌دهنده خدمات پرداخت و الزامات اجرایی و نظارتی آنها.

۴

فناوران مالی

چارچوب اجرایی فعالیت پرداخت‌یاران و پذیرندگان پشتیبانی‌شده در نظام پرداخت کشور.

فصل هشتم

داستان پول کاغذی ایران؛ از چاو تا بانک مرکزی

این فصل مسیر پول کاغذی در ایران را از تجربه چاو تا تمرکز حق انتشار در بانک مرکزی مرور می‌کند و سپس اسکناس‌ها، ایران‌چک‌ها، سکه‌ها و نمونه‌های خارج‌شده از جریان را در قالب یک اطلس تعاملی نشان می‌دهد.

روایت تاریخی

پول کاغذی در ایران فقط تاریخ اسکناس نیست؛ تاریخ نهاد، قدرت و اعتماد است

روایت از تجربه چاو در دوره ایلخانی آغاز می‌شود و از تومان، بانک شاهنشاهی و بانک ملی می‌گذرد تا به تأسیس بانک مرکزی و تمرکز انتشار اسکناس در این نهاد برسد.

۰۱
چاو؛ تجربه نخست پول کاغذی

نخستین تجربه انتشار پول کاغذی در ایران به دوره ایلخانی و زمان گیخاتو بازمی‌گردد؛ تجربه‌ای که با الهام از پول کاغذی چین شکل گرفت و دوام نیاورد.

۰۲
تومان؛ پیش از ریال امروز

تومان در تاریخ پول ایران سابقه‌ای بسیار قدیمی‌تر از کاربرد روزمره امروز دارد و پیش از رواج ریال نیز یکی از واحدهای مهم محاسبه پول در ایران بوده است.

۰۳
بانک شاهنشاهی و حق انتشار

با شکل‌گیری بانک شاهنشاهی، انتشار اسکناس به یک فعالیت سازمان‌یافته بانکی تبدیل شد و نمونه‌های اولیه و طرح‌های چاپ‌نشده نیز از همان دوره باقی مانده‌اند.

۰۴
بانک ملی و انتقال حق انتشار

با تأسیس بانک ملی و انتقال تدریجی وظایف، حق انتشار اسکناس از بانک شاهنشاهی به بانک ملی رسید؛ مرحله‌ای میانی پیش از تولد بانک مرکزی.

۰۵
۱۳۳۹؛ بانک مرکزی

با تأسیس بانک مرکزی، انتشار اسکناس و وظایف بانکداری مرکزی در یک نهاد مستقل متمرکز شد؛ از این نقطه، تاریخ اسکناس مستقیماً با تاریخ بانک مرکزی گره می‌خورد.

۱بانک شاهنشاهیامتیاز انتشار اسکناس
۲بانک ملی ایرانانتقال حق انتشار و بخشی از وظایف بانک مرکزی
۳بانک مرکزی ایرانتمرکز بانکداری مرکزی و انتشار پول
منبع تاریخی این روایت: «کتاب راهنمای اسکناس ایران ۱۴۰۵». اطلاعات مربوط به پول در جریان و نمونه‌های خارج‌شده از جریان بر پایه صفحات رسمی بانک مرکزی تنظیم شده است.
وضعیت جاری

اطلس رسمی پول امروز

در ادامه، اطلس پول بر پایه صفحات رسمی بانک مرکزی تنظیم شده است: اسکناس‌های در جریان، ایران‌چک‌ها، مسکوک و نمونه‌های خارج‌شده از جریان.

برای دیدن پشت هر اسکناس یا ایران‌چک، نشانگر را روی تصویر ببرید؛ در موبایل روی تصویر بزنید.

۱۰۰ ریال

تاریخ انتشار
۱۳۶۴/۰۹/۱۰
اندازه
۱۳۰×۶۷ میلی‌متر
جنس
پنبه ۱۰۰٪

۲۰۰ ریال

تاریخ انتشار
۱۳۶۱/۰۶/۰۸
اندازه
۱۳۶×۶۹ میلی‌متر
جنس
پنبه ۱۰۰٪

۵۰۰ ریال

تاریخ انتشار
۱۳۶۷/۱۲/۲۴
اندازه
۱۴۲×۷۱ میلی‌متر
جنس
پنبه ۱۰۰٪

۱٬۰۰۰ ریال

تاریخ انتشار
۱۳۷۱/۰۸/۰۲
اندازه
۱۴۸×۷۳ میلی‌متر
جنس
پنبه ۱۰۰٪

۲٬۰۰۰ ریال — سری اول

تاریخ انتشار
۱۳۶۵/۰۵/۱۴
اندازه
۱۵۱×۷۴ میلی‌متر
جنس
پنبه ۱۰۰٪

۲٬۰۰۰ ریال — سری دوم

تاریخ انتشار
۱۳۸۴/۰۸/۱۲
اندازه
۱۵۱×۷۴ میلی‌متر
جنس
پنبه ۱۰۰٪

۵٬۰۰۰ ریال — سری اول

تاریخ انتشار
۱۳۷۲/۰۷/۱۳
اندازه
۱۵۴×۷۵ میلی‌متر
جنس
پنبه ۱۰۰٪

۵٬۰۰۰ ریال — سری دوم

تاریخ انتشار
۱۳۸۸/۰۵/۱۲
اندازه
۱۵۴×۷۵ میلی‌متر
جنس
پنبه ۱۰۰٪

۵٬۰۰۰ ریال — سری سوم

تاریخ انتشار
۱۳۹۲/۰۳/۲۷
اندازه
۱۵۴×۷۵ میلی‌متر
جنس
پنبه ۱۰۰٪

۱۰٬۰۰۰ ریال — سری اول

تاریخ انتشار
۱۳۷۱/۰۸/۰۲
اندازه
۱۶۰×۷۷ میلی‌متر
جنس
پنبه ۱۰۰٪

۱۰٬۰۰۰ ریال — حافظیه

تاریخ انتشار
۱۳۹۶/۰۳/۲۲
اندازه
۱۴۲×۷۱ میلی‌متر
جنس
پنبه ۱۰۰٪

۱۰٬۰۰۰ ریال — سری سوم

تاریخ انتشار
۱۴۰۱/۰۴/۰۶
اندازه
۱۵۶×۷۱ میلی‌متر
جنس
پنبه ۱۰۰٪

۲۰٬۰۰۰ ریال — سری اول

تاریخ انتشار
۱۳۸۲/۱۲/۲۴
اندازه
۱۶۳×۷۸ میلی‌متر
جنس
پنبه ۱۰۰٪

۲۰٬۰۰۰ ریال — سری دوم

تاریخ انتشار
۱۳۸۳/۱۲/۰۵
اندازه
۱۶۳×۷۸ میلی‌متر
جنس
پنبه ۱۰۰٪

۲۰٬۰۰۰ ریال — سری سوم

تاریخ انتشار
۱۳۹۳/۰۷/۳۰
اندازه
۱۶۳×۷۸ میلی‌متر
جنس
پنبه ۱۰۰٪

۲۰٬۰۰۰ ریال — سری چهارم

تاریخ انتشار
۱۴۰۱/۰۴/۰۶
اندازه
۱۵۶×۷۱ میلی‌متر
جنس
پنبه ۱۰۰٪

۵۰٬۰۰۰ ریال — سری اول

تاریخ انتشار
۱۳۸۵/۱۲/۲۰
اندازه
۱۶۶×۷۹ میلی‌متر
جنس
پنبه ۱۰۰٪

۵۰٬۰۰۰ ریال — سری دوم

تاریخ انتشار
۱۳۹۴/۰۶/۲۹
اندازه
۱۶۶×۷۹ میلی‌متر
جنس
پنبه ۱۰۰٪

۵۰٬۰۰۰ ریال — سری سوم

تاریخ انتشار
۱۳۹۹/۱۲/۱۶
اندازه
۱۵۶×۷۱ میلی‌متر
جنس
پنبه ۱۰۰٪

۱۰۰٬۰۰۰ ریال — سری اول

تاریخ انتشار
۱۳۸۹/۰۳/۳۱
اندازه
۱۶۶×۷۹ میلی‌متر
جنس
پنبه ۱۰۰٪

۱۰۰٬۰۰۰ ریال — سری دوم

تاریخ انتشار
۱۳۹۹/۱۱/۱۵
اندازه
۱۵۶×۷۱ میلی‌متر
جنس
پنبه ۱۰۰٪

۵۰۰٬۰۰۰ ریال — طرح قدیم

تاریخ انتشار
۱۳۸۷/۰۵/۱۳
اندازه
۱۶۰×۷۵ میلی‌متر
رو
بارگاه امام رضا(ع)
پشت

۵۰۰٬۰۰۰ ریال — سری اول

تاریخ انتشار
۱۳۹۴/۰۶/۰۳
اندازه
۱۴۲×۷۱ میلی‌متر
رو
بارگاه امام رضا(ع)
پشت
سقاخانه

۵۰۰٬۰۰۰ ریال — سری دوم

تاریخ انتشار
۱۳۹۷/۱۰/۱۱
اندازه
۱۵۶×۷۱ میلی‌متر
رو
بارگاه امام رضا(ع)
پشت
کوه دماوند

۵۰۰٬۰۰۰ ریال — سری سوم

تاریخ انتشار
۱۴۰۴/۰۵/۲۸
اندازه
۱۵۶×۷۱ میلی‌متر
رو
بارگاه امام رضا(ع)
پشت
کوه دماوند

۱٬۰۰۰٬۰۰۰ ریال — قهوه‌ای

تاریخ انتشار
۱۳۸۷/۰۵/۳۱
اندازه
۱۶۰×۷۵ میلی‌متر
رو
تخت جمشید
پشت

۱٬۰۰۰٬۰۰۰ ریال — آبی

تاریخ انتشار
۱۳۸۸/۰۳/۱۹
اندازه
۱۶۰×۷۵ میلی‌متر
رو
تخت جمشید
پشت

۱٬۰۰۰٬۰۰۰ ریال — سری جدید

تاریخ انتشار
۱۳۹۹/۱۱/۱۵
اندازه
۱۵۶×۷۱ میلی‌متر
رو
تخت جمشید
پشت
میدان گازی پارس جنوبی

۱٬۰۰۰٬۰۰۰ ریال — حضرت معصومه(س)

تاریخ انتشار
۱۴۰۱/۰۶/۲۱
اندازه
۱۵۶×۷۱ میلی‌متر
رو
بارگاه حضرت معصومه(س)
پشت
میدان گازی پارس جنوبی

۲٬۰۰۰٬۰۰۰ ریال — سد کارون ۳

تاریخ انتشار
۱۴۰۱/۱۲/۲۰
اندازه
۱۶۰×۷۵ میلی‌متر
رو
سد کارون ۳
پشت

۲٬۰۰۰٬۰۰۰ ریال — سری جدید

تاریخ انتشار
۱۴۰۳/۱۲/۲۱
اندازه
۱۵۶×۷۱ میلی‌متر
رو
مسجد امام اصفهان
پشت
چوگان اثر محمود فرشچیان

۵٬۰۰۰٬۰۰۰ ریال

تاریخ انتشار
۱۴۰۴/۰۵/۰۵
اندازه
۱۵۶×۷۱ میلی‌متر
رو
مسجد آقابزرگ کاشان
پشت
آرامگاه فردوسی

۱۰٬۰۰۰٬۰۰۰ ریال

تاریخ انتشار
۱۴۰۴/۱۲/۰۳
اندازه
۱۵۶×۷۱ میلی‌متر
رو
مسجد جامع یزد
پشت
ارگ بم

۱۰۰ ریال

تاریخ انتشار: آبان ۱۳۸۳

۲۵۰ ریال

تاریخ انتشار: اسفند ۱۳۸۷

۵۰۰ ریال

تاریخ انتشار: اسفند ۱۳۸۷

۱٬۰۰۰ ریال

تاریخ انتشار: اسفند ۱۳۸۷

۲٬۰۰۰ ریال

تاریخ انتشار: خرداد ۱۳۸۹

۵٬۰۰۰ ریال

تاریخ انتشار: مرداد ۱۳۸۹

۵٬۰۰۰ ریال

طرح رو
حرم مطهر امام رضا(ع)
طرح پشت
تهران
خروج از جریان
۱۳۷۶/۰۲/۳۱

۵٬۰۰۰ ریال

طرح رو
راهپیمایی مردم در ایام انقلاب اسلامی
طرح پشت
حرم مطهر حضرت معصومه(س)
خروج از جریان
۱۳۸۳/۰۶/۳۱

۱۰٬۰۰۰ ریال

طرح رو
حرم مطهر امام رضا(ع)
طرح پشت
مجلس شورای ملی
خروج از جریان
۱۳۷۶/۰۲/۳۱

۱۰٬۰۰۰ ریال

طرح رو
راهپیمایی مردم در ایام انقلاب اسلامی
طرح پشت
بارگاه امام رضا(ع)
خروج از جریان
۱۳۸۳/۰۶/۳۱
فصل نهم

نشان، ساختمان و خانواده فناوری

این فصل سه چهره کمتر دیده‌شده بانک مرکزی را کنار هم می‌گذارد: هویت بصری رسمی بانک، خانه نهادی آن و شبکه‌ای از شرکت‌های فناوری که بخشی از مأموریت‌های حاکمیتی بانک مرکزی را اجرا می‌کنند.

۱
هویت بصری

نشان بانک مرکزی؛ یک ستاره هشت‌پر با یک مرکز

نشان رسمی
بازنمایی نشان بر اساس نسخه رسمی و کتابچه هویت بصری بانک مرکزی.
کتابچه رسمی نشان · ۱۳۹۴

دو مربع، هشت پر و یک کره در مرکز

در کتابچه رسمی، نشان بانک مرکزی از یک ستاره هشت‌پر توصیف شده که از دو مربع تو در تو ساخته می‌شود؛ گوشه‌های یکی گرد و گوشه‌های دیگری تیز است. کره‌ای که در میانه قرار گرفته، به «مرکزیت بانک مرکزی» و گردش بانک‌ها حول این مرکز اشاره دارد.

کتابچه، نشان را بخشی از هویت نهادی بانک معرفی می‌کند و برای هندسه، رنگ و شیوه کاربرد آن چارچوب مشخصی در نظر می‌گیرد.

ساختار ستاره هشت‌پر

فرمی حاصل از دو مربع تو در تو با دو نوع گوشه؛ گرد و زاویه‌دار.

مفهوم مرکز کره مرکزی

نماد مرکزیت بانک مرکزی و گردش شبکه بانکی حول این مرکز.

نوشتار فارسی نستعلیق

در ترکیب رسمی، نام کامل بانک با تناسب مشخصی در زیر نشان قرار می‌گیرد.

تناسب هندسه ثابت

برای ترکیب نشان و نوشتار زیر آن، نسبت هندسی ثابتی در کتابچه تعریف شده است.

رنگ‌های رسمی

سرمه‌ای، فیروزه‌ای و نسخه تک‌رنگ

نسخه رنگی نشان با سرمه‌ای بانک مرکزی روی زمینه فیروزه‌ای تعریف شده است. برای کاربرد تک‌رنگ نیز نسخه مشکی روی زمینه سفید در کتابچه آمده است.

سرمه‌ایRGB ۰، ۲۷، ۷۳
PANTONE 289 PC
فیروزه‌ایRGB ۱۳۶، ۱۹۰، ۲۳۱
PANTONE 278 PC
مشکینسخه تک‌رنگ
خاکستریRGB ۲۳۰، ۲۳۱، ۲۳۲
۲
خانه بانک مرکزی

ساختمان؛ چهره فیزیکی یک نهاد پولی

آرشیو تصویری و روایت ساخت

بانک مرکزی چگونه صاحب‌خانه شد؟

روایت صاحب‌خانه‌شدن بانک مرکزی از زمین‌های پشت ساختمان شهرداری تا استقرار در میرداماد، از دل خاطرات یدالله اثنی‌عشری و گزارش تحریریه عصر تراکنش بازسازی شده است. ماجرا از پیش از انقلاب آغاز می‌شود، با واگذاری و بازخرید چندباره اراضی عباس‌آباد ادامه پیدا می‌کند و در دوره پیگیری مدیرانی چون محمدحسین عادلی و محسن نوربخش به برج شیشه‌ای امروز می‌رسد.

عکس‌های این بخش، نمای امروز ساختمان، محیط پیرامونی و چند قاب از مراحل ساخت را کنار هم می‌گذارند تا مسیر تبدیل یک پروژه طولانی به خانه اصلی بانک مرکزی روشن‌تر شود.

مکانمجموعه میرداماد در اراضی عباس‌آبادهسته اصلی استقرار بانک مرکزی در تهران امروز
روایت محوریخاطرات یدالله اثنی‌عشریبازخوانی مسیر حقوقی، اجرایی و مدیریتی پروژه
دستاوردتبدیل پروژه‌ای طولانی به برج شیشه‌ای بانک مرکزیچهره فیزیکی و نماد معاصر این نهاد پولی
نمای هوایی ساختمان بانک مرکزی ایران
نمای هوایی ساختمان بانک مرکزیبرج شیشه‌ای میرداماد در بستر شهری عباس‌آباد و شبکه فضاهای سبز پیرامونی.
مرحله ۰۱پیش از انقلاب

طرح اولیه ساخت ساختمان بانک مرکزی در زمینی پشت ساختمان شهرداری تهران شکل گرفت، اما اعتراض‌های محلی و تغییر تصمیم‌های شهری مانع اجرای آن شد.

مرحله ۰۲واگذاری اراضی شهستان

در ادامه، معادل هزینه‌های پرداخت‌شده، بخشی از اراضی شهستان یا عباس‌آباد به بانک مرکزی واگذار شد؛ زمینی که بعدها بستر اصلی پروژه میرداماد شد.

مرحله ۰۳پس از انقلاب

با تغییر متولیان اراضی، بانک مرکزی برای تثبیت مالکیت زمین دوباره وارد فرایند خرید و پیگیری حقوقی شد و بخشی از زمین نیز در محدوده داودیه محل اختلاف قرار گرفت.

مرحله ۰۴پیگیری سازمان‌یافته پروژه

در سال ۱۳۷۲، با دعوت محمدحسین عادلی، یدالله اثنی‌عشری به کمیسیون پیگیری پروژه پیوست و فرایندهای فنی، اداری و مالی ساختمان شتاب بیشتری گرفت.

مرحله ۰۵عبور از حساسیت‌ها و تکمیل

پروژه در دوره محسن نوربخش از حساسیت‌های نظارتی و نقدهای مربوط به هزینه و تجمل عبور کرد و در نهایت برج شیشه‌ای میرداماد به خانه اصلی بانک مرکزی تبدیل شد.

۳
بازوی فناوری

خانواده ملی انفورماتیک؛ از سیاست تا زیرساخت

۱۳۶۹ثبت شرکت ملی انفورماتیک

شرکت ملی انفورماتیک در ۲۲ دی ۱۳۶۹ به‌صورت سهامی خاص ثبت شد و امروز در رأس گروه ملی انفورماتیک قرار دارد. معرفی رسمی شرکت، مأموریت آن را «بازوی فناور، امین و توانمند بانک مرکزی» برای ارائه راه‌حل‌های حاکمیتی و ظرفیت‌ساز در نظام بانکی تعریف می‌کند.

نقش شرکت مادر، راهبری یک شبکه هماهنگ از شرکت‌های تخصصی، سرمایه‌گذاری در فناوری‌های مالی و مدیریت طرح‌های بزرگ و حاکمیتی است؛ یعنی نقطه اتصال سیاست‌های بانک مرکزی با اجرای فناورانه آنها.

سهامدار / نهاد بالادست بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران
شرکت مادر شرکت ملی انفورماتیک

راهبری گروه، سرمایه‌گذاری تخصصی، مدیریت طرح‌های حاکمیتی و ایجاد هم‌افزایی در زنجیره فناوری مالی.

زیرساخت بانکی شرکت خدمات انفورماتیک

از بازیگران اصلی در ایجاد و راهبری زیرساخت‌های بانکی و شبکه شتاب.

معرفی رسمی شرکت ↗
پرداخت شاپرک

راه‌اندازی و راهبری شبکه پرداخت الکترونیکی و نظارت عملیاتی بر شبکه پرداخت کارتی.

معرفی رسمی شرکت ↗
امنیت کاشف

ارتقای امنیت شبکه بانکی و پرداخت و کمک به سلامت و شفافیت تبادلات الکترونیکی.

معرفی رسمی شرکت ↗

دیگر نام‌های حاضر در گروه و اکوسیستم

در کنار سه شرکت محوری، نام مجموعه‌های دیگری نیز در وب‌سایت رسمی گروه ملی انفورماتیک آمده است.

بانکداری متمرکز

ایجاد بسترهای لازم برای حرکت نظام بانکی به سمت بانکداری متمرکز.

شبکه شتاب

ایجاد و توسعه شبکه ملی تبادل تراکنش‌های کارتی با محوریت خدمات انفورماتیک.

شبکه شاپرک

ایجاد زیرساخت یکپارچه برای پرداخت کارتی و نظارت بر بازیگران این شبکه.

امنیت شبکه

تقویت امنیت بانکداری و پرداخت الکترونیکی و پایش رخدادها با محوریت کاشف.

فصل دهم

آرشیو تصویری؛ بانک مرکزی در قاب تاریخ

این آرشیو ۵۲ تصویر تاریخی را کنار هم می‌گذارد. بخش مهمی از مجموعه به سال‌های مدیریت محسن نوربخش مربوط است؛ از جلسات و دیدارها تا بازدیدها، محیط‌های کاری و حافظه سازمانی بانک مرکزی.

پرونده تصویری

از نوربخش به حافظه تصویری بانک مرکزی

تصاویر با همان محتوای آرشیوی و بدون بازسازی استفاده شده‌اند و در نمای بزرگ با نسبت اصلی دیده می‌شوند. برای قاب‌هایی که تاریخ، مکان یا شرح مستند در دسترس نیست، از نسبت‌دادن نام و زمان بدون سند خودداری شده است.

بازگشت به پرونده نوربخش ↑
پوشش رسانه‌ای

بانک مرکزی در راه پرداخت و عصر تراکنش

برای دنبال‌کردن گزارش‌ها، خبرها، مصاحبه‌ها و پرونده‌های مرتبط با بانک مرکزی، آرشیو دو رسانه در دسترس است.

فصل یازدهم

بانک مرکزی کجای زندگی امروز ماست؟

بانک مرکزی فقط در قانون، آمار و ساختمان خلاصه نمی‌شود؛ ردپای آن در بسیاری از تجربه‌های روزمره ما دیده می‌شود، از خرید با کارت و انتقال وجه تا چک، پول نقد و ارزش پول.

سناریوی ۱ • تجربه روزمره

خرید روزانه با کارت

وقتی در فروشگاه کارت می‌کشیم، پشت یک تجربه ساده روزمره شبکه‌ای از قواعد، شرکت‌ها و زیرساخت‌های تحت نظارت بانک مرکزی فعال است. از پذیرش پرداخت تا تسویه بین‌بانکی، این زنجیره بر اعتماد، امنیت و نظم تکیه دارد.

بانک مرکزی اینجا چه کار می‌کند؟

  • چارچوب فعالیت ابزارهای پرداخت و بازیگران شبکه را تنظیم می‌کند.
  • از طریق شبکه بانکی و شاپرک، بر سلامت و انضباط پرداخت کارتی نظارت می‌شود.
  • تسویه و انضباط بین‌بانکی، بخش پنهان این تجربه روزمره است.

سامانه‌ها و مفاهیم مرتبط

شاپرکپایانه فروشدرگاه پرداختتسویه
شش موقعیت روزمره

از خرید با کارت تا ارزش پول، هر موقعیت بخشی از نقش بانک مرکزی را آشکار می‌کند.

پشت هر تراکنش

قواعد، زیرساخت و نظارت در کنار هم باعث می‌شوند پول در شبکه بانکی جابه‌جا و تسویه شود.

از امروز به تاریخ

این تجربه‌های روزمره به بخش‌های رؤسای کل، پول، قانون، زیرساخت و آرشیو تاریخی پیوند می‌خورند.

منابع

منابع و مراجع

این پرونده بر منابع رسمی بانک مرکزی، اسناد آرشیوی و گزارش‌های تحریریه راه پرداخت و عصر تراکنش تکیه دارد. داده‌های جاری تا ۱۸ مرداد ۱۴۰۵ بازبینی شده‌اند.

  • ۱
    بانک مرکزی — رؤسای کل پیشینمشاهده منبع ↗
  • ۲
    بانک مرکزی — قوانین مرجعمشاهده منبع ↗
  • ۳
    بانک مرکزی — ساختار بانک مرکزیمشاهده منبع ↗
  • ۴
    بانک مرکزی — نمودار سازمانی، به‌روزرسانی ۱۴۰۴/۱۰/۰۶نمودار سازمانی رسمی بانک مرکزی، به‌روزرسانی ۶ دی ۱۴۰۴
  • ۵
    بانک مرکزی — سامانه‌های تسویه و پرداختمشاهده منبع ↗
  • ۶
    بانک مرکزی — زیرساخت نظام پولیمشاهده منبع ↗
  • ۷
    بانک مرکزی — مقررات نظام‌های پرداختمشاهده منبع ↗
  • ۸
    بانک مرکزی — اسکناس‌های در جریانمشاهده منبع ↗
  • ۹
    بانک مرکزی — ایران‌چک‌های در جریانمشاهده منبع ↗
  • ۱۰
    بانک مرکزی — مسکوکمشاهده منبع ↗
  • ۱۱
    بانک مرکزی — اسکناس‌های از جریان خارج‌شدهمشاهده منبع ↗
  • ۱۲
    بانک مرکزی — نشان بانک مرکزیمشاهده منبع ↗
  • ۱۳
    عصر تراکنش — روایت تاریخی تأسیس بانک مرکزی و ابراهیم کاشانیمنبع تاریخی فصل تأسیس
  • ۱۴
    راه پرداخت — تاریخچه سکان‌داران پول ایرانگزارش و آرشیو راه پرداخت
  • ۱۵
    شرکت ملی انفورماتیک — معرفی شرکتمشاهده منبع ↗
  • ۱۶
    شرکت ملی انفورماتیک — شرکت‌های تابعهمشاهده منبع ↗
  • ۱۷
    شرکت ملی انفورماتیک — شرکت‌های وابستهمشاهده منبع ↗
  • ۱۸
    کتاب راهنمای اسکناس ایران ۱۴۰۵منبع تاریخی فصل پول کاغذی و نمونه‌های اسکناس
  • ۱۹
    «اهم تحولات بانکداری در ایران»منبع تاریخی تکمیل خط زمانی بانکداری در ایران
  • ۲۰
    بانک مرکزی — گالری تصاویر ساختمانمشاهده منبع ↗
  • ۲۱
    عصر تراکنش — روایت صاحب‌خانه‌شدن بانک مرکزیمشاهده منبع ↗
  • ۲۲
    راه پرداخت — آرشیو بانک مرکزیمشاهده منبع ↗
  • ۲۳
    عصر تراکنش — آرشیو بانک مرکزی ایرانمشاهده منبع ↗