۱۴ بانک تازه در فاصله ۱۳۳۶ تا ۱۳۳۹
در فاصله ۱۳۳۶ تا ۱۳۳۹، تأسیس ۱۴ بانک تازه فشار بر ساختار موجود را بیشتر کرد و تعارض میان نقش تجاری بانک ملی و وظایف بانکداری مرکزی را آشکارتر ساخت.
این پرونده، تاریخ و ساختار بانک مرکزی را با دادههای رسمی، پرترهها و امضاهای بازسازیشده، اطلس پول و یک آرشیو تصویری تاریخی در یک روایت تعاملی کنار هم میگذارد.
روایت تأسیس از یک مسئله نهادی شروع میشود: بانک ملی هم بازیگر بازار بود و هم بخشی از وظایف سیاست پولی و نظارت را انجام میداد.
در فاصله ۱۳۳۶ تا ۱۳۳۹، تأسیس ۱۴ بانک تازه فشار بر ساختار موجود را بیشتر کرد و تعارض میان نقش تجاری بانک ملی و وظایف بانکداری مرکزی را آشکارتر ساخت.
کارشناس بلژیکی که ابراهیم کاشانی و مهدی سمیعی برای تهیه طرح بانک مرکزی و بازنگری در نرخ ارز و پشتوانه اسکناس از او کمک گرفتند.
بانک مرکزی با ریاست ابراهیم کاشانی آغاز بهکار کرد و از همان ابتدا درگیر برنامه تثبیت اقتصادی و روابط با صندوق بینالمللی پول بود.
تاریخ بانکداری مرکزی ایران را میتوان در چهار دوره دید؛ از نخستین تلاشها برای تأسیس بانک تا قانون جدید بانک مرکزی و ساختار امروز آن.
از تأسیس بانک مرکزی در ۱۳۳۹ تا مرداد ۱۴۰۵، ۲۱ نفر در ۲۴ دوره مسئولیت ریاستکل را بر عهده داشتهاند. پرترهها و امضاهای این مجموعه بر پایه نمونههای آرشیوی بازسازی شدهاند و هر کارت، تصویری کوتاه از مسیر حرفهای و زمینه تاریخی دوره ریاست ارائه میکند.
ابراهیم کاشانی
علیاصغر پورهمایون
محمدمهدی سمیعی
خداداد میرزا فرمانفرمائیان
عبدالعلی جهانشاهی
محمد یگانه
حسنعلی مهران
یوسف خوشکیش
محمدعلی مولوی
علیرضا نوبری
سید محسن نوربخش
مجید قاسمی
سید محمدحسین عادلی
ابراهیم شیبانی
طهماسب مظاهری
محمود بهمنی
ولیالله سیف
عبدالناصر همتی
اکبر کمیجانی
علی صالحآبادی
محمدرضا فرزین
۱۳۳۹ تا ۱۳۴۰
ابراهیم کاشانی از مدیران باسابقه بانک ملی و از چهرههای اصلی شکلگیری بانک مرکزی بود. او در تدوین طرح ایجاد این نهاد و انتقال وظایف پولی و نظارتی از بانک ملی نقش داشت و در مرداد ۱۳۳۹ بهعنوان نخستین رئیسکل منصوب شد. دوره کوتاه او صرف استقرار تشکیلات، آغاز فعالیتهای بانک و شکلدادن به سازوکارهای اولیه سیاست پولی شد.


۱۳۴۰ تا ۱۳۴۳
علیاصغر پورهمایون حقوقدان، اقتصاددان و استاد دانشگاه تهران بود و پیش از ورود به بانک مرکزی، ریاست اداره حقوقی بانک ملی و مدیریت بیمه ایران را در کارنامه داشت. او در ۱۳۴۰ دومین رئیسکل بانک مرکزی شد. دوره او در سالهای نخست فعالیت بانک، با تثبیت ساختار حقوقی و اداری این نهاد و گسترش نقش آن در نظام پولی همراه بود.


۱۳۴۳ تا ۱۳۴۷ و ۱۳۴۹ تا ۱۳۵۰
محمدمهدی سمیعی از مدیران اثرگذار اقتصادی دهه ۱۳۴۰ بود و پیش از بانک مرکزی، ریاست بانک توسعه صنعتی و معدنی را بر عهده داشت. او در دو دوره جداگانه رئیسکل بانک مرکزی شد و میان این دو دوره، ریاست سازمان برنامه را تجربه کرد. نام سمیعی با تقویت بانکداری توسعهای و گسترش ظرفیتهای سیاستگذاری اقتصادی در آن دوره پیوند خورده است.


۱۳۴۷ تا ۱۳۴۹
خداداد میرزا فرمانفرمائیان اقتصاددان تحصیلکرده آمریکا بود و پیش از ریاست بانک مرکزی، قائممقام محمدمهدی سمیعی در همین نهاد بود. او پس از انتقال سمیعی به سازمان برنامه، به ریاست بانک مرکزی رسید. تجربه دانشگاهی و اجرایی او باعث شد در دورهای که اقتصاد ایران با رشد سریع و توسعه برنامهریزی دولتی روبهرو بود، در مرکز سیاستگذاری پولی قرار گیرد.


۱۳۵۰ تا ۱۳۵۲
عبدالعلی جهانشاهی حقوقدان و اقتصاددان تحصیلکرده فرانسه بود و پیش از ریاست بانک مرکزی، معاون رئیسکل و از مدیران ارشد اقتصادی کشور به شمار میرفت. او در دی ۱۳۵۰ به ریاست بانک مرکزی رسید. دوره جهانشاهی همزمان با گسترش فعالیت بانکها و افزایش نقش سیاست پولی در اقتصادی بود که با درآمدهای روبهرشد نفت و توسعه سریع روبهرو میشد.


۱۳۵۲ تا ۱۳۵۴
محمد یگانه اقتصاددان و مدیر دولتی بود که پیش از ریاست بانک مرکزی، معاونت وزارت اقتصاد، وزارت آبادانی و مسکن و مدیریت بانک رهنی ایران را تجربه کرده بود. او در مرداد ۱۳۵۲ رئیسکل بانک مرکزی شد. یگانه بعدها نیز در مسئولیتهای مهم اقتصادی و بینالمللی فعالیت کرد و از چهرههای شناختهشده مدیریت اقتصادی ایران در دهه ۱۳۵۰ بود.


۱۳۵۴ تا ۱۳۵۶
حسنعلی مهران اقتصاددان تحصیلکرده بریتانیا بود و پیش از بازگشت به ایران، سابقه تدریس دانشگاهی داشت. او در آبان ۱۳۵۴ به ریاست بانک مرکزی رسید و تا ۱۳۵۶ در این سمت ماند. مهران پس از آن نیز در نهادهای مالی بینالمللی فعالیت کرد و تجربه او ترکیبی از مدیریت پولی در ایران و حضور حرفهای در ساختارهای مالی جهانی بود.


۱۳۵۶ تا ۱۳۵۷
یوسف خوشکیش از مدیران باسابقه نظام بانکی ایران بود و نزدیک به دو دهه مدیریت بانک ملی را بر عهده داشت. او در بهمن ۱۳۵۶ به ریاست بانک مرکزی رسید و آخرین رئیسکل این نهاد پیش از انقلاب ۱۳۵۷ بود. دوره کوتاه او در بانک مرکزی با ماههای پرتنش پایانی حکومت پهلوی و دگرگونی سریع شرایط اقتصادی و سیاسی کشور همزمان شد.


۱۳۵۷ تا ۱۳۵۸
محمدعلی مولوی نخستین رئیسکل بانک مرکزی پس از انقلاب ۱۳۵۷ بود. او در اسفند همان سال با حکم دولت موقت به این سمت رسید و کمتر از یک سال بانک مرکزی را اداره کرد. دوره مولوی بیش از هر چیز دوره گذار بود؛ زمانی که ساختار اقتصادی کشور، بانکها و مالکیت مؤسسات مالی با تغییرات گسترده و تصمیمهای فوری روبهرو بودند.


۱۳۵۸ تا ۱۳۶۰
علیرضا نوبری با پیشینه تحصیل در اکول پلیتکنیک، سوربن و استنفورد، از مدیران جوان بانک مرکزی در سالهای نخست پس از انقلاب بود. او در آبان ۱۳۵۸ به ریاست بانک مرکزی رسید و تا ۱۳۶۰ در این سمت ماند. دوره نوبری با ملیشدن بانکها، تحولات ساختاری نظام بانکی و آغاز شرایط اقتصادی ناشی از جنگ ایران و عراق همزمان شد.


۱۳۶۰ تا ۱۳۶۵ و ۱۳۷۳ تا ۱۳۸۲
سید محسن نوربخش اقتصاددان تحصیلکرده دانشگاه تهران و دانشگاه کالیفرنیا، دیویس بود. او در دو دوره جداگانه، از ۱۳۶۰ تا ۱۳۶۵ و از ۱۳۷۳ تا ۱۳۸۲، ریاست بانک مرکزی را بر عهده داشت و در فاصله این دو دوره وزیر امور اقتصادی و دارایی بود. نوربخش در فروردین ۱۳۸۲ و در زمان تصدی ریاست بانک مرکزی درگذشت.


۱۳۶۵ تا ۱۳۶۸
مجید قاسمی اقتصاددان و مدیر بانکی است که فعالیت حرفهای خود را از بخش معاملات ارزی بانک مرکزی آغاز کرد و پیش از ریاست، در سطوح مختلف این نهاد مسئولیت داشت. او در ۱۳۶۵ رئیسکل بانک مرکزی شد و تا ۱۳۶۸ در این سمت ماند. دوره قاسمی با سالهای پایانی جنگ و مدیریت محدودیتهای ارزی و مالی اقتصاد ایران همزمان بود.


۱۳۶۸ تا ۱۳۷۳
سید محمدحسین عادلی اقتصاددان و دیپلمات ایرانی است که در شهریور ۱۳۶۸ و همزمان با آغاز دوره بازسازی پس از جنگ، به ریاست بانک مرکزی رسید. او تا ۱۳۷۳ این سمت را بر عهده داشت. عادلی پس از بانک مرکزی نیز در دیپلماسی اقتصادی و سفارت ایران در چند کشور فعالیت کرد و مسیر حرفهای او پیوند نزدیکی میان اقتصاد و سیاست خارجی داشت.


۱۳۸۲ تا ۱۳۸۶
ابراهیم شیبانی اقتصاددان و از مدیران باسابقه بانک مرکزی بود که سالها در این نهاد فعالیت کرد و مدت طولانی عضو هیئت عامل آن بود. او در ۱۳۸۲، پس از درگذشت محسن نوربخش، به ریاست بانک مرکزی رسید و تا ۱۳۸۶ در این سمت ماند. شیبانی پیش از ریاست نیز در حوزههای پژوهش، آمار و سیاستگذاری پولی بانک مرکزی حضور داشت.


۱۳۸۶ تا ۱۳۸۷
طهماسب مظاهری پیش از ریاست بانک مرکزی، مسئولیتهایی از جمله وزارت امور اقتصادی و دارایی و سمتهای مدیریتی در سازمان برنامه و بخشهای اقتصادی دولت را تجربه کرده بود. او در شهریور ۱۳۸۶ رئیسکل بانک مرکزی شد و حدود یک سال در این سمت ماند. دوره کوتاه او بهویژه با بحث درباره انضباط پولی، نقدینگی و رابطه بانک مرکزی با شبکه بانکی شناخته میشود.


۱۳۸۷ تا ۱۳۹۲
محمود بهمنی از مدیران باسابقه بانک ملی بود و پیش از حضور در رأس بانک مرکزی، در بخشهای اعتباری، سرمایهگذاری و تسهیلات بانکی فعالیت داشت. او در مهر ۱۳۸۷ رئیسکل بانک مرکزی شد و تا ۱۳۹۲ این مسئولیت را بر عهده داشت. دوره بهمنی با تحریمهای گسترده، محدودیتهای ارزی و نوسانهای شدید در بازار ارز و اقتصاد ایران همراه بود.


۱۳۹۲ تا ۱۳۹۷
ولیالله سیف پیش از ریاست بانک مرکزی، سالها در مدیریت بانکهای مختلف فعالیت کرده و تجربه اداره بانکهای دولتی و خصوصی را داشت. او در ۱۳۹۲ رئیسکل بانک مرکزی شد و تا ۱۳۹۷ در این سمت ماند. دوره سیف با اجرای بخشی از اصلاحات بانکی، تحولات پس از برجام، مسائل مؤسسات اعتباری و افزایش فشارهای ارزی در سال پایانی همراه بود.


۱۳۹۷ تا ۱۴۰۰ و از ۱۰ دی ۱۴۰۴ تاکنون
رئیسکل کنونیعبدالناصر همتی اقتصاددان و مدیر بانکی و بیمهای است که پیش از بانک مرکزی، مدیریت بیمه مرکزی و چند بانک را در کارنامه داشت. او نخست از ۱۳۹۷ تا ۱۴۰۰ رئیسکل بانک مرکزی بود و در دی ۱۴۰۴ برای دومین بار به این سمت بازگشت. دو دوره ریاست او در مقاطع متفاوت، هر دو با فشارهای ارزی، تورمی و محدودیتهای خارجی همراه بودهاند.


۱۴۰۰
اکبر کمیجانی اقتصاددان و از مدیران باسابقه بانک مرکزی بود که سالها در حوزههای پژوهشی و سیاستگذاری پولی این نهاد فعالیت کرد و به قائممقامی رئیسکل رسید. او در ۱۴۰۰ و در فاصله تغییر مدیریت بانک مرکزی، برای مدتی ریاست این نهاد را بر عهده داشت. سابقه طولانی کمیجانی بیش از هر چیز با سیاست پولی و ساختار کارشناسی بانک مرکزی گره خورده است.


۱۴۰۰ تا ۱۴۰۱
علی صالحآبادی مدیر مالی و بانکی است که پیش از بانک مرکزی، ریاست سازمان بورس و اوراق بهادار و مدیریت بانک توسعه صادرات ایران را بر عهده داشت. او در مهر ۱۴۰۰ رئیسکل بانک مرکزی شد و تا پایان ۱۴۰۱ در این سمت ماند. دوره او با تداوم تورم، محدودیتهای ارزی و تلاش برای مدیریت بازار ارز و سیاستهای پولی همراه بود.


۱۴۰۱ تا ۱۴۰۴
محمدرضا فرزین اقتصاددان و مدیر بانکی است که پیش از ریاست بانک مرکزی، در بانکهای کارآفرین و ملی، صندوق توسعه ملی و بخشهای اقتصادی دولت مسئولیت داشت. او در دی ۱۴۰۱ به ریاست بانک مرکزی رسید و تا دی ۱۴۰۴ در این سمت ماند. دوره فرزین با تمرکز بر سیاست تثبیت، مدیریت بازار ارز و توسعه ابزارهای سیاست پولی همراه بود.

یادداشت تاریخی: محمدجواد وهاجی پس از درگذشت محسن نوربخش در ۱۳۸۲، بهعنوان قائممقام و با اختیارات رئیسکل اداره بانک را بر عهده داشت؛ با این حال در فهرست ۲۱ رئیسکل این پرونده شمارش نشده است. فهرست رسمی بانک مرکزی
محسن نوربخش دو دوره رئیسکل بانک مرکزی بود: از ۱۳۶۰ تا ۱۳۶۵ و از ۱۳۷۳ تا فروردین ۱۳۸۲. حضور طولانی او در مدیریت اقتصادی کشور باعث شده بخش مهمی از تصاویر تاریخی گردآوریشده در این پرونده به سالهای فعالیت و مدیریت او مربوط باشد.
ردپای نوربخش در این پرونده به یک زندگینامه کوتاه محدود نمیشود. ادامه این روایت را میتوان در آرشیو تصویری دید؛ مجموعهای از جلسات، بازدیدها، رویدادها و محیط کاری بانک مرکزی که فضای آن دوره را ملموستر میکند.
مشاهده پرونده تصویری در آرشیو↓این فهرست ۲۵ قانون مرجع را با همان ترتیب درجشده در صفحه رسمی بانک مرکزی گرد آورده است؛ از قانون بانک مرکزی و برنامه هفتم تا قوانین پولشویی، چک، بانکداری بدون ربا و بازار سرمایه.
شش قانون نخست نمایش داده میشود. برای مطالعه متن هر قانون یا دریافت فایل آن، «دانلود» را انتخاب کنید؛ فهرست کامل نیز با دکمه پایین در دسترس است.
در حال حاضر ۶ قانون از ۲۵ قانون دیده میشود؛ برای مشاهده بقیه، فهرست را باز کنید.
نمودار سازمانی بانک مرکزی با تاریخ بهروزرسانی ۶ دی ۱۴۰۴، ساختار اجرایی این نهاد را زیر نظر رئیسکل و هیأت عامل در هفت معاونت اصلی نشان میدهد.
دادههای رسمی بانک مرکزی تصویری از شبکه تحت نظارت این نهاد میدهند: بانکها و مؤسسات اعتباری، شعب و باجهها، شرکتهای لیزینگ و صرافیها. آمار شعب و باجهها در این بخش از گزارش تفصیلی ۲۴٬۳۲۴ رکوردی استخراج شده است.
| نام | نوع | شعب | باجه |
|---|---|---|---|
| بانک اقتصادنوین | بانک غیردولتی تجاری | ۲۵۲ | ۳۲ |
| بانک ایران زمین | بانک غیردولتی تجاری | ۲۵۴ | ۸ |
| بانک پارسیان | بانک غیردولتی تجاری | ۳۵۰ | ۱۷ |
| بانک پاسارگاد | بانک غیردولتی تجاری | ۳۳۶ | ۳ |
| بانک تجارت | بانک غیردولتی تجاری | ۱۳۱۶ | ۴۰۷ |
| بانک تجارتی ایران و اروپا | بانک خارجی | ۲ | ۰ |
| بانک توسعه تعاون | بانک دولتی تخصصی و توسعهای | ۴۴۹ | ۰ |
| بانک توسعه صادرات ایران | بانک دولتی تخصصی و توسعهای | ۳۹ | ۳ |
| بانک خاورمیانه | بانک غیردولتی تجاری | ۱۹ | ۰ |
| بانک دی | بانک غیردولتی تجاری | ۹۳ | ۰ |
| بانک رفاه کارگران | بانک غیردولتی تجاری | ۱۰۳۱ | ۲۰ |
| بانک سامان | بانک غیردولتی تجاری | ۱۳۷ | ۳ |
| بانک سپه | بانک دولتی تجاری | ۲۹۴۹ | ۲۴۳ |
| بانک سرمایه | بانک غیردولتی تجاری | ۱۴۴ | ۳ |
| بانک سینا | بانک غیردولتی تجاری | ۳۱۰ | ۳۳ |
| بانک شهر | بانک غیردولتی تجاری | ۲۶۶ | ۱۰۶ |
| بانک صادرات ایران | بانک غیردولتی تجاری | ۱۷۹۷ | ۳۵۸ |
| بانک صنعت و معدن | بانک دولتی تخصصی و توسعهای | ۵۵ | ۱ |
| بانک قرضالحسنه رسالت | بانک غیردولتی قرضالحسنه | ۸۷ | ۰ |
| بانک قرضالحسنه مهر ایران | بانک غیردولتی قرضالحسنه | ۵۴۰ | ۱۷ |
| بانک گردشگری | بانک غیردولتی تجاری | ۱۰۱ | ۰ |
| بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران | بانک مرکزی | ۲ | ۰ |
| بانک مسکن | بانک دولتی تخصصی و توسعهای | ۱۱۵۸ | ۹ |
| بانک مشترک ایران - ونزوئلا | بانک مشترک ایرانی و خارجی | ۲ | ۰ |
| بانک ملت | بانک غیردولتی تجاری | ۱۳۴۰ | ۴۴۴ |
| بانک ملی ایران | بانک دولتی تجاری | ۳۰۰۴ | ۱۶۹ |
| بانک کارآفرین | بانک غیردولتی تجاری | ۱۰۹ | ۰ |
| بانک کشاورزی | بانک دولتی تخصصی و توسعهای | ۱۶۶۲ | ۷۹ |
| پست بانک ایران | بانک دولتی تجاری | ۴۰۴ | ۴۰۱۷ |
| مؤسسه اعتباری غیربانکی ملل | مؤسسه اعتباری ایرانی غیربانکی غیردولتی | ۳۴۲ | ۰ |
شبکه فیزیکی بانکها در سه نما مقایسه میشود: مجموع شعبه و باجه، فقط شعبه و فقط باجه.
در این نما، اندازه شبکه فیزیکی هر بانک از مجموع شعبهها و باجهها به دست میآید.
این نما فقط تعداد شعبههای بانکی را مقایسه میکند و باجهها را کنار میگذارد.
این نما فقط باجهها را نشان میدهد و تفاوت بانکها در استفاده از نقاط خدمت سبکتر را آشکار میکند.
معماری پرداخت و زیرساخت پولی را میتوان در سه لایه دید: سامانههای تسویه و پرداخت، زیرساختهای فنی و مقررات. هر لایه بخشی از مسیر جابهجایی امن و نهایی پول در شبکه بانکی را بر عهده دارد.
این سامانهها جابهجایی، پردازش و تسویه پول را در شبکه بانکی ممکن میکنند؛ از تراکنشهای کارتی و انتقالهای حسابی تا تسویه فوری، اوراق بهادار و چک.
سوئیچ ملی کارت ایران است که سامانههای کارت بانکها را به هم متصل میکند و تبادل تراکنشهای بینبانکی مانند برداشت، خرید و انتقال وجه را ممکن میسازد.
شبکه یکپارچه پرداخت کارتی است که شرکتهای ارائهدهنده خدمات پرداخت را به شبکه بانکی متصل میکند و بازوی نظارتی بانک مرکزی در پرداخت کارتی است.
زیرساخت اصلی انتقالهای حسابی انبوه بینبانکی است و برای پردازش حوالهها و پرداختهایی بهکار میرود که در چرخههای مشخص تسویه میشوند.
سامانه حواله الکترونیکی بینبانکی است که انتقال وجه کارتبهکارت میان اعضای شبکه شتاب را از کانالهایی مانند خودپرداز و بانکداری اینترنتی ممکن میکند.
سامانه تسویه ناخالص آنی است؛ دستورپرداختهای بینبانکی را بهصورت جداگانه، فوری و نهایی پردازش و تسویه میکند.
زیرساخت انتشار و تسویه اوراق بهادار الکترونیکی در نظام پرداخت است و برای ثبت و تسویه عملیات مرتبط با این اوراق بهکار میرود.
سامانه انتقال تصویر و اطلاعات چک است که گردش فیزیکی چک میان بانکها را کاهش میدهد و پردازش و تسویه بینبانکی چک را الکترونیکی میکند.
این لایه کمتر در معرض دید مشتری است. سامانههای آن امنیت، هویت، پیامرسانی و تبادل داده را فراهم میکنند تا شبکه بانکی بتواند بهصورت امن و یکپارچه کار کند.
مرکز کنترل امنیت شبکه بانکی است و بهعنوان پنجره واحد بانک مرکزی برای مدیریت رخدادها و تهدیدهای امنیتی در بانکداری و پرداخت الکترونیکی عمل میکند.
نظام مدیریت امنیت دادههاست؛ برای حفظ محرمانگی، صحت و انکارناپذیری دادهها و ایجاد هویت دیجیتال امن در خدمات بانکی مجازی طراحی شده است.
سامانه یکپارچه هویتسنجی بانکی است که اطلاعات هویتی مشتریان را نگهداری میکند و امکان تخصیص شناسه یکتا در شبکه بانکی را فراهم میسازد.
سامانه پیامرسانی الکترونیکی مالی است که برای الکترونیکیکردن مراودات بانکی و ایجاد یک زیرساخت یکپارچه پیامرسانی میان بازیگران شبکه بانکی ایجاد شده است.
برای نظارت الکترونیکی بر فرایند واردات طراحی شده و مراحل مختلف، از گشایش اعتبار تا ترخیص کالا، را در یک بستر قابل پیگیری قرار میدهد.
زیرساختی برای افزایش امنیت و کارایی تراکنشها، بهویژه در پرداخت همراه و فناوریهای نوین، و ایجاد یک چارچوب امنیتی یکپارچه در شبکه بانکی است.
زیرساخت فنی بدون قواعد حقوقی و اجرایی کامل نیست. بانک مرکزی مجموعهای از مقررات برای شتاب، شرکتهای پرداخت، پرداختیاران، فناوری مالی، چک و پرداخت حسابی منتشر کرده است.
چارچوب عضویت، عملیات، مسئولیت اعضا، تعلیق و رسیدگی به اختلافات در مرکز شتاب.
ضوابط ناظر بر فعالیت شرکتهای ارائهدهنده خدمات پرداخت و الزامات اجرایی و نظارتی آنها.
اسناد سیاستی بانک مرکزی در حوزه فناوری مالی و چارچوب فعالیت پرداختیاران و پذیرندگان پشتیبانیشده.
چارچوب اجرایی فعالیت پرداختیاران و پذیرندگان پشتیبانیشده در نظام پرداخت کشور.
مجموعه مقررات و الزامات مرتبط با زیستبوم چک و سامانههای پرداخت و پردازش چک.
مجموعه مقررات مرتبط با زیستبوم پرداخت حسابی و قواعد حاکم بر خدمات انتقال و پرداخت مبتنی بر حساب.
این فصل مسیر پول کاغذی در ایران را از تجربه چاو تا تمرکز حق انتشار در بانک مرکزی مرور میکند و سپس اسکناسها، ایرانچکها، سکهها و نمونههای خارجشده از جریان را در قالب یک اطلس تعاملی نشان میدهد.
روایت از تجربه چاو در دوره ایلخانی آغاز میشود و از تومان، بانک شاهنشاهی و بانک ملی میگذرد تا به تأسیس بانک مرکزی و تمرکز انتشار اسکناس در این نهاد برسد.
نخستین تجربه انتشار پول کاغذی در ایران به دوره ایلخانی و زمان گیخاتو بازمیگردد؛ تجربهای که با الهام از پول کاغذی چین شکل گرفت و دوام نیاورد.
تومان در تاریخ پول ایران سابقهای بسیار قدیمیتر از کاربرد روزمره امروز دارد و پیش از رواج ریال نیز یکی از واحدهای مهم محاسبه پول در ایران بوده است.
با شکلگیری بانک شاهنشاهی، انتشار اسکناس به یک فعالیت سازمانیافته بانکی تبدیل شد و نمونههای اولیه و طرحهای چاپنشده نیز از همان دوره باقی ماندهاند.
با تأسیس بانک ملی و انتقال تدریجی وظایف، حق انتشار اسکناس از بانک شاهنشاهی به بانک ملی رسید؛ مرحلهای میانی پیش از تولد بانک مرکزی.
با تأسیس بانک مرکزی، انتشار اسکناس و وظایف بانکداری مرکزی در یک نهاد مستقل متمرکز شد؛ از این نقطه، تاریخ اسکناس مستقیماً با تاریخ بانک مرکزی گره میخورد.
در ادامه، اطلس پول بر پایه صفحات رسمی بانک مرکزی تنظیم شده است: اسکناسهای در جریان، ایرانچکها، مسکوک و نمونههای خارجشده از جریان.
برای دیدن پشت هر سکه، نشانگر را روی تصویر ببرید یا در موبایل روی آن بزنید.
تاریخ انتشار: آبان ۱۳۸۳
تاریخ انتشار: اسفند ۱۳۸۷
تاریخ انتشار: اسفند ۱۳۸۷
تاریخ انتشار: اسفند ۱۳۸۷
تاریخ انتشار: خرداد ۱۳۸۹
تاریخ انتشار: مرداد ۱۳۸۹
این فصل سه چهره کمتر دیدهشده بانک مرکزی را کنار هم میگذارد: هویت بصری رسمی بانک، خانه نهادی آن و شبکهای از شرکتهای فناوری که بخشی از مأموریتهای حاکمیتی بانک مرکزی را اجرا میکنند.
در کتابچه رسمی، نشان بانک مرکزی از یک ستاره هشتپر توصیف شده که از دو مربع تو در تو ساخته میشود؛ گوشههای یکی گرد و گوشههای دیگری تیز است. کرهای که در میانه قرار گرفته، به «مرکزیت بانک مرکزی» و گردش بانکها حول این مرکز اشاره دارد.
کتابچه، نشان را بخشی از هویت نهادی بانک معرفی میکند و برای هندسه، رنگ و شیوه کاربرد آن چارچوب مشخصی در نظر میگیرد.
فرمی حاصل از دو مربع تو در تو با دو نوع گوشه؛ گرد و زاویهدار.
نماد مرکزیت بانک مرکزی و گردش شبکه بانکی حول این مرکز.
در ترکیب رسمی، نام کامل بانک با تناسب مشخصی در زیر نشان قرار میگیرد.
برای ترکیب نشان و نوشتار زیر آن، نسبت هندسی ثابتی در کتابچه تعریف شده است.
نسخه رنگی نشان با سرمهای بانک مرکزی روی زمینه فیروزهای تعریف شده است. برای کاربرد تکرنگ نیز نسخه مشکی روی زمینه سفید در کتابچه آمده است.
روایت صاحبخانهشدن بانک مرکزی از زمینهای پشت ساختمان شهرداری تا استقرار در میرداماد، از دل خاطرات یدالله اثنیعشری و گزارش تحریریه عصر تراکنش بازسازی شده است. ماجرا از پیش از انقلاب آغاز میشود، با واگذاری و بازخرید چندباره اراضی عباسآباد ادامه پیدا میکند و در دوره پیگیری مدیرانی چون محمدحسین عادلی و محسن نوربخش به برج شیشهای امروز میرسد.
عکسهای این بخش، نمای امروز ساختمان، محیط پیرامونی و چند قاب از مراحل ساخت را کنار هم میگذارند تا مسیر تبدیل یک پروژه طولانی به خانه اصلی بانک مرکزی روشنتر شود.
طرح اولیه ساخت ساختمان بانک مرکزی در زمینی پشت ساختمان شهرداری تهران شکل گرفت، اما اعتراضهای محلی و تغییر تصمیمهای شهری مانع اجرای آن شد.
در ادامه، معادل هزینههای پرداختشده، بخشی از اراضی شهستان یا عباسآباد به بانک مرکزی واگذار شد؛ زمینی که بعدها بستر اصلی پروژه میرداماد شد.
با تغییر متولیان اراضی، بانک مرکزی برای تثبیت مالکیت زمین دوباره وارد فرایند خرید و پیگیری حقوقی شد و بخشی از زمین نیز در محدوده داودیه محل اختلاف قرار گرفت.
در سال ۱۳۷۲، با دعوت محمدحسین عادلی، یدالله اثنیعشری به کمیسیون پیگیری پروژه پیوست و فرایندهای فنی، اداری و مالی ساختمان شتاب بیشتری گرفت.
پروژه در دوره محسن نوربخش از حساسیتهای نظارتی و نقدهای مربوط به هزینه و تجمل عبور کرد و در نهایت برج شیشهای میرداماد به خانه اصلی بانک مرکزی تبدیل شد.
شرکت ملی انفورماتیک در ۲۲ دی ۱۳۶۹ بهصورت سهامی خاص ثبت شد و امروز در رأس گروه ملی انفورماتیک قرار دارد. معرفی رسمی شرکت، مأموریت آن را «بازوی فناور، امین و توانمند بانک مرکزی» برای ارائه راهحلهای حاکمیتی و ظرفیتساز در نظام بانکی تعریف میکند.
نقش شرکت مادر، راهبری یک شبکه هماهنگ از شرکتهای تخصصی، سرمایهگذاری در فناوریهای مالی و مدیریت طرحهای بزرگ و حاکمیتی است؛ یعنی نقطه اتصال سیاستهای بانک مرکزی با اجرای فناورانه آنها.
راهبری گروه، سرمایهگذاری تخصصی، مدیریت طرحهای حاکمیتی و ایجاد همافزایی در زنجیره فناوری مالی.
از بازیگران اصلی در ایجاد و راهبری زیرساختهای بانکی و شبکه شتاب.
معرفی رسمی شرکت ↗راهاندازی و راهبری شبکه پرداخت الکترونیکی و نظارت عملیاتی بر شبکه پرداخت کارتی.
معرفی رسمی شرکت ↗ارتقای امنیت شبکه بانکی و پرداخت و کمک به سلامت و شفافیت تبادلات الکترونیکی.
معرفی رسمی شرکت ↗در کنار سه شرکت محوری، نام مجموعههای دیگری نیز در وبسایت رسمی گروه ملی انفورماتیک آمده است.
ایجاد بسترهای لازم برای حرکت نظام بانکی به سمت بانکداری متمرکز.
ایجاد و توسعه شبکه ملی تبادل تراکنشهای کارتی با محوریت خدمات انفورماتیک.
ایجاد زیرساخت یکپارچه برای پرداخت کارتی و نظارت بر بازیگران این شبکه.
تقویت امنیت بانکداری و پرداخت الکترونیکی و پایش رخدادها با محوریت کاشف.
این آرشیو ۵۲ تصویر تاریخی را کنار هم میگذارد. بخش مهمی از مجموعه به سالهای مدیریت محسن نوربخش مربوط است؛ از جلسات و دیدارها تا بازدیدها، محیطهای کاری و حافظه سازمانی بانک مرکزی.
تصاویر با همان محتوای آرشیوی و بدون بازسازی استفاده شدهاند و در نمای بزرگ با نسبت اصلی دیده میشوند. برای قابهایی که تاریخ، مکان یا شرح مستند در دسترس نیست، از نسبتدادن نام و زمان بدون سند خودداری شده است.
برای دنبالکردن گزارشها، خبرها، مصاحبهها و پروندههای مرتبط با بانک مرکزی، آرشیو دو رسانه در دسترس است.
بانک مرکزی فقط در قانون، آمار و ساختمان خلاصه نمیشود؛ ردپای آن در بسیاری از تجربههای روزمره ما دیده میشود، از خرید با کارت و انتقال وجه تا چک، پول نقد و ارزش پول.
وقتی در فروشگاه کارت میکشیم، پشت یک تجربه ساده روزمره شبکهای از قواعد، شرکتها و زیرساختهای تحت نظارت بانک مرکزی فعال است. از پذیرش پرداخت تا تسویه بینبانکی، این زنجیره بر اعتماد، امنیت و نظم تکیه دارد.
با رؤسای کل بانک مرکزی و دورههای مختلف سیاستگذاری پولی آشنا شوید.
رو و پشت اسکناسها، ایرانچکها، سکهها و نمونههای تاریخی را ببینید.
عکسهای تاریخی بانک مرکزی و قابهای برجایمانده از دورههای مختلف را مرور کنید.
از خرید با کارت تا ارزش پول، هر موقعیت بخشی از نقش بانک مرکزی را آشکار میکند.
قواعد، زیرساخت و نظارت در کنار هم باعث میشوند پول در شبکه بانکی جابهجا و تسویه شود.
این تجربههای روزمره به بخشهای رؤسای کل، پول، قانون، زیرساخت و آرشیو تاریخی پیوند میخورند.
این پرونده بر منابع رسمی بانک مرکزی، اسناد آرشیوی و گزارشهای تحریریه راه پرداخت و عصر تراکنش تکیه دارد. دادههای جاری تا ۱۸ مرداد ۱۴۰۵ بازبینی شدهاند.