بانک مرکزی سامانه «حسام» را برای مدیریت متمرکز حساب‌های بانکی اشخاص حقیقی رونمایی کرد. کاربران این سامانه می‌توانند پس از احراز هویت، حساب‌های خود در بانک‌ها و مؤسسات اعتباری مختلف را یکجا ببینند، «حساب پایه» خود را تعیین کنند و درخواست بستن حساب‌های مازاد یا بلااستفاده را بدون مراجعه به شعبه ثبت کنند. عبدالناصر همتی، رئیس‌کل بانک مرکزی، هم‌زمان با رونمایی حسام گفت هدف این نهاد کاهش تعداد حدود ۶۵۰ میلیون حساب بانکی به ۳۰۰ میلیون حساب طی حدود دو سال است؛ هدفی که اجرای آن پیش از این با تدوین مقررات و اجرای آزمایشی طرح آغاز شده بود.
بانک مرکزی سامانه «حسام» را با هدف متمرکزکردن فرایند مشاهده و تعیین تکلیف حساب‌های بانکی اشخاص حقیقی راه‌اندازی کرد. طبق توضیحات بانک مرکزی، شهروندان پس از احراز هویت می‌توانند فهرست حساب‌های خود در بانک‌ها و مؤسسات اعتباری مختلف را مشاهده و برای بستن حساب‌هایی که دیگر به آنها نیاز ندارند درخواست ثبت کنند.
حسام حساب را به‌صورت خودکار نمی‌بندد. درخواست مشتری ابتدا به بانک نگهدارنده حساب ارسال می‌شود و بانک باید وجود تعهدات، موانع حقوقی و محدودیت‌های قانونی را بررسی کند. در صورت نبود مانع، حساب بسته می‌شود و موجودی آن به حساب دیگری که مشتری به‌عنوان «حساب پایه» انتخاب کرده است انتقال می‌یابد.
این همان تفکیکی است که راه پرداخت پیش از رونمایی نیز بر آن تأکید کرده بود: حسام درگاه متمرکز مشاهده حساب و ثبت درخواست است و اختیار بررسی و اجرای نهایی درخواست همچنان در بانک مربوطه باقی می‌ماند. طبق ضوابطی که پیش‌تر ابلاغ شده، بانک‌ها باید درخواست ثبت‌شده مشتری را حداکثر ظرف ۱۰ روز بررسی و اقدام لازم را انجام دهند.
هدف دوساله؛ ۶۵۰ میلیون حساب به ۳۰۰ میلیون برسد
عبدالناصر همتی، رئیس‌کل بانک مرکزی، در مراسم رونمایی حسام گفت در حال حاضر نزدیک به ۶۵۰ میلیون حساب در شبکه بانکی کشور وجود دارد و بانک مرکزی قصد دارد این تعداد را طی حدود دو سال به ۳۰۰ میلیون حساب کاهش دهد.
در صورت تحقق کامل این هدف، تعداد حساب‌های موجود حدود ۳۵۰ میلیون فقره کاهش خواهد یافت. با این حال این عدد را نباید به معنای بسته‌شدن فوری یا اجباری ۳۵۰ میلیون حساب دانست. گزارش پیشین راه پرداخت نیز نشان می‌داد تحقق هدف ۳۰۰ میلیون حساب به مجموعه‌ای از اقدامات شامل تعیین تکلیف حساب‌های قدیمی، همکاری مشتریان، عملکرد بانک‌ها و محدودکردن ایجاد حساب‌های غیرضروری تازه وابسته است.
همتی ساماندهی حساب‌ها را بخشی از برنامه بانک مرکزی برای افزایش شفافیت جریان‌های مالی، مقابله با پول‌شویی و کاهش امکان سوءاستفاده از حساب‌های اجاره‌ای عنوان کرد. او از شهروندان خواست حساب‌های غیرفعال یا حساب‌هایی را که دیگر به آنها نیاز ندارند از طریق حسام تعیین تکلیف کنند.
حسام از مرحله مقررات به اجرا رسید
رونمایی حسام نقطه شروع پرونده ساماندهی حساب‌های بانکی نیست. بانک مرکزی در شهریور ۱۴۰۴ «ضوابط اجرایی ناظر بر الزامات افتتاح و نگهداری حساب‌های سپرده ریالی اشخاص حقیقی در مؤسسات اعتباری» را ابلاغ کرده بود. در آن مقررات، ایجاد درگاهی برای مشاهده حساب‌ها، ثبت درخواست بستن حساب‌های مازاد و تعیین حساب پایه پیش‌بینی شده بود.
راه پرداخت در ۱۴ مرداد ۱۴۰۵ گزارش داده بود که «حسام» قرار است حلقه اجرایی این سیاست باشد و هدف بانک مرکزی کاهش تعداد حساب‌های مشمول ساماندهی از حدود ۶۵۰ میلیون به نزدیک ۳۰۰ میلیون حساب طی حدود دو سال است. بنابراین عدد ۳۰۰ میلیون برای نخستین‌بار در مراسم رونمایی ۱۳ مهر اعلام نشده و پیش از آن نیز در تشریح سیاست بانک مرکزی مطرح شده بود.
در آن مقطع قرار بود حسام در شهریورماه رونمایی شود، اما رونمایی رسمی آن در نهایت در ۱۳ مهر ۱۴۰۵ انجام شد. مهم‌ترین تغییر نسبت به مرحله قبلی این است که درگاه وعده‌داده‌شده اکنون از یک تکلیف و برنامه اعلامی به سامانه‌ای رسمی برای استفاده مشتریان تبدیل شده است.
چرا شبکه بانکی ۶۵۰ میلیون حساب دارد؟
طبق آماری که پیش‌تر از سوی علیرضا غفاری، معاون اداره مبارزه با پول‌شویی بانک مرکزی، اعلام شده بود، حدود ۶۵۰ میلیون حساب سپرده فعال و دارای قابلیت تراکنش در شبکه بانکی وجود دارد؛ رقمی که به‌طور متوسط حدود ۱۰ حساب به ازای هر فرد بزرگسال می‌شود. برآورد بانک مرکزی نیز این بوده است که بیشتر افراد فقط از دو یا سه حساب خود به‌طور مستمر استفاده می‌کنند.
با این حال، شکل‌گیری این تعداد حساب فقط محصول رفتار مشتریان نیست. طی سال‌های گذشته دریافت بسیاری از خدمات بانکی و دولتی به افتتاح حساب جدید وابسته بوده است؛ از دریافت حقوق و تسهیلات و قبول ضمانت گرفته تا حساب وکالتی خرید خودرو و طرح‌های حمایتی. بسیاری از این حساب‌ها نیز پس از پایان نیاز اولیه بسته نشده‌اند.
از این منظر، مسئله‌ای که حسام قرار است حل کند صرفاً «ترغیب مردم به بستن حساب» نیست؛ بخشی از مسئله به سازوکارهای خود شبکه بانکی برای ایجاد حساب‌های متعدد برمی‌گردد. سیاست بانک مرکزی نیز در کنار ساماندهی حساب‌های موجود، به محدودکردن افتتاح حساب‌های غیرضروری تازه توجه دارد.
پیش از رونمایی؛ آزمایش روی ۱۰ هزار نفر و برآورد ۲۰۰ میلیون حساب
یک ماه پیش از رونمایی رسمی، راه پرداخت در ۱۴ شهریور ۱۴۰۵ گزارش کرده بود که فرایند تعیین تکلیف حساب‌های مازاد به‌صورت آزمایشی روی جامعه‌ای حدود ۱۰ هزار نفر اجرا می‌شود. در آن زمان بانک مرکزی هنوز ارزیابی نهایی این مرحله آزمایشی را منتشر نکرده بود.
در همان گزارش، علی‌اکبر یحیی‌پور، معاون اداره مهندسی نرم‌افزار بانک مرکزی، گفته بود برآورد بخش‌های تنظیم‌گری و نظارت این بانک نشان می‌دهد حدود ۲۰۰ میلیون حساب می‌تواند در قالب این سازوکار تعطیل شود. این رقم تعداد حساب‌های بسته‌شده نبود، بلکه برآوردی از مقیاس بالقوه حساب‌های قابل تعیین تکلیف در آن طرح بود.
این عدد با هدف کاهش کل حساب‌ها از ۶۵۰ میلیون به ۳۰۰ میلیون یکسان نیست. رقم ۲۰۰ میلیون برآورد حساب‌هایی بود که در قالب سازوکار مورد بحث قابلیت بسته‌شدن داشتند، در حالی که کاهش به ۳۰۰ میلیون حساب هدف کلی و دوساله سیاست بانک مرکزی است که می‌تواند علاوه بر بستن حساب‌های موجود، به کنترل افتتاح حساب‌های تازه نیز وابسته باشد. بانک مرکزی در اطلاعیه‌های روز رونمایی جزئیات محاسباتی این فاصله را منتشر نکرده است.
قرار است افتتاح حساب جدید هم محدود شود
سیاست بانک مرکزی فقط به بستن حساب‌های قبلی محدود نیست. یحیی‌پور پیش‌تر گفته بود با اجرای قواعد مصوب و امکانات حسام، شبکه بانکی به سمتی خواهد رفت که تعداد حساب‌هایی که هر فرد می‌تواند افتتاح کند محدود شود. با این حال، در آن زمان سقف نهایی حساب‌های مجاز اعلام نشده بود.
ضوابط فعلی نیز عدد ۱۰ حساب را به معنای بسته‌شدن خودکار حساب یازدهم تعریف نمی‌کند. طبق گزارش قبلی راه پرداخت، اگر فردی بیش از ۱۰ حساب در وضعیت «فعال» یا «فعال ـ مسدود» داشته باشد، افتتاح حساب تازه برای او به تأیید واحد شناسایی مشتری بانک وابسته می‌شود. وجود حساب «راکد» یا «راکد ـ مسدود» نیز می‌تواند تا زمان تعیین تکلیف مانع افتتاح حساب تازه شود.
در گزارش شهریور راه پرداخت همچنین اعلام شده بود که اجرای اولیه طرح بر حساب‌های ریالی انفرادی اشخاص حقیقی ایرانی تمرکز دارد و حساب‌های تجاری فعلاً از این سیاست مستثنا هستند. بانک مرکزی در اطلاعیه روز رونمایی توضیح تازه‌ای درباره تغییر این دامنه منتشر نکرده است.
حسام چه چیزی به استعلام فعلی اضافه می‌کند؟
پیش از حسام نیز امکان استعلام حساب‌های ثبت‌شده به نام هر شخص از طریق درگاه خدمات الکترونیکی بانک مرکزی وجود داشت. تفاوت اصلی حسام این است که قرار است مسیر استعلام را به اقدام متصل کند: کاربر علاوه بر مشاهده حساب‌ها، می‌تواند حساب پایه را انتخاب و درخواست بستن حساب اضافی و انتقال مانده را ثبت کند.
این تغییر می‌تواند نیاز مشتری به مراجعه جداگانه به شعب بانک‌های مختلف برای شناسایی و بستن حساب‌های قدیمی را کاهش دهد. با این حال، نتیجه عملی طرح به سرعت و کیفیت پاسخ بانک‌ها، کامل‌بودن داده‌های حساب‌ها و نحوه رسیدگی به حساب‌های دارای تعهد یا محدودیت بستگی دارد.
برخورد با حساب‌های اجاره‌ای؛ همتی از برکناری ۱۱ رئیس شعبه خبر داد
همتی در بخش دیگری از سخنان خود از برکناری حدود ۱۱ نفر از رؤسای شعب بانک‌ها خبر داد و گفت پیگیری انضباطی درباره افرادی انجام شده که به گفته او با استفاده از حساب‌های وکالتی در بازار ارز و طلا فعالیت‌هایی داشته‌اند که بانک مرکزی آنها را اخلال‌گرانه می‌داند.
بانک مرکزی در خبر منتشرشده نام این افراد، بانک‌های مربوط، جزئیات تخلفات یا نتیجه فرایندهای احتمالی حقوقی را منتشر نکرده است.
