گاردین در گزارشی تازه به بررسی سوپراپ روسی «مکس» پرداخته و نوشته است دهها میلیون نفر در روسیه طی ۱۸ ماه گذشته به استفاده از این اپلیکیشن سوق داده شده یا در عمل مجبور به نصب آن شدهاند. این روزنامه با استناد به پژوهشی فنی از گروهی از پژوهشگران دانشگاه میشیگان و چند دانشگاه دیگر گزارش داده است که معماری مکس به این سوپراپ امکان میدهد به محتوای مینیاپهای درون خود دسترسی داشته باشد، از آنها اسکرینشات بگیرد، دادههای ذخیرهشده را بخواند و حتی از طرف کاربران در سرویسهای داخل پلتفرم عمل کند؛ قابلیتهایی که پژوهشگران آنها را خطری برای امنیت و حریم خصوصی میدانند.
مکس؛ سوپراپی که با حمایت دولت رشد کرد
در ۱۸ ماه گذشته، دهها میلیون شهروند روسیه مجبور شدهاند اپلیکیشن جدیدی را روی تلفن همراه خود نصب کنند؛ اپلیکیشنی با آیکون آبی ـ بنفش که برای پیامرسانی و پرداخت طراحی شده و «مکس» (Max) نام دارد.
مقامهای روسیه از مکس بهعنوان جایگزینی میهنپرستانه برای تلگرام و واتساپ یاد کردهاند و چهرههای مشهور روسیه نیز آن را در موزیکویدئوهای رپ و برنامههای کمدی تبلیغ کردهاند. گاردین مینویسد مکس در تابستان ۲۰۲۶ به پرکاربردترین پیامرسان این کشور تبدیل شده است.
مکس محصول VKontakte، شرکت روسی فعال در حوزه شبکههای اجتماعی، است؛ شرکتی که گاردین آن را دارای ارتباطی عمیق با حکومت روسیه توصیف میکند. این روزنامه همچنین با ارجاع به گزارشی از نوایا گازتا یوروپ نوشته است ولادیمیر پوتین، رئیسجمهوری روسیه، بهطور غیرمستقیم در مکس سهم دارد.
مکس نسخه روسی یک «سوپراپ» است؛ پلتفرمی که مجموعهای از خدمات را در یک اکوسیستم واحد گرد هم میآورد. این اپلیکیشن بستری برای چندین «مینیاپ» است که بخشی از فعالیتهای روزمره کاربران روس را پوشش میدهند؛ از خدمات بانکی گرفته تا پیامرسانی و خدمات ضروری دولتی.
شناختهشدهترین نمونه سوپراپ در جهان ویچت چین است؛ پلتفرمی که خدمات متنوعی را در یک محیط واحد ارائه میکند و در عین حال در سازوکارهای کنترل دیجیتال دولت چین نیز نقش دارد. گاردین تفاوت مکس با ویچت را در سرعت شکلگیری این مدل میداند: ویچت طی چند دهه و همزمان با گسترش دیگر سازوکارهای کنترل اینترنت در چین توسعه یافته، اما مکس در مدت کوتاهی در جامعهای گسترش یافته است که زمانی دسترسی نسبتاً آزادی به اینترنت داشت.
پژوهشگران چه قابلیتهایی در مکس یافتهاند؟
گاردین با استناد به پژشی فنی منتشرشده در arXiv مینویسد بررسی فارنزیک مکس تصویر کاملتری از قابلیتهای نظارتی این سوپراپ ارائه کرده است. رویا انصافی، دانشیار علوم کامپیوتر دانشگاه میشیگان و یکی از نویسندگان پژوهش، این قابلیتها را نوعی «در پشتی» به اکوسیستم مینیاپهای مکس روی دستگاه کاربران توصیف کرده است.
انصافی به گاردین گفته است: «ما در یک دهه گذشته روند تشدید کنترل اینترنت در روسیه را مطالعه کردهایم. آنچه مکس فراهم میکند، هوشمندانهترین و در عین حال ترسناکترین تاکتیکی است که حکومتهای اقتدارگرا برای نظارت بر شهروندان خود به کار گرفتهاند.»
او مکس را «نقشه راهی که هر دولتی میتواند برای حرکت بهسمت اقتدارگرایی دیجیتال دنبال کند» توصیف میکند. گاردین نیز مینویسد این مدل میتواند نمونهای از مسیری باشد که دولتهایی مانند ایران، قزاقستان و هند ممکن است در آینده در پی آن بروند.
تیم پژوهشی انصافی نسخهای از اپلیکیشن مکس را که در روسیه استفاده میشود بررسی کرده است. بر اساس نتایج این پژوهش، مکس میتواند بدون اطلاع کاربر از محتوای مینیاپهای در حال اجرا اسکرینشات بگیرد. پژوهشگران همچنین میگویند این سوپراپ به دادههای ذخیرهشده در مینیاپها دسترسی خواندن و نوشتن دارد و میتواند به اطلاعاتی مانند پیامها و دادههای مربوط به پرداخت دسترسی پیدا کند.
یافتههای پژوهش نشان میدهد مکس میتواند زمینه احراز هویت و نشست کاربران در مینیاپها را کنترل کند؛ قابلیتی که به گفته پژوهشگران میتواند به پلتفرم اجازه دهد بدون اطلاع کاربر از طرف او در سرویسهای داخل اکوسیستم عمل کند.
پژوهشگران همچنین امکان تزریق کد جاوااسکریپت به مینیاپهای در حال اجرا را مشاهده کردهاند. انصافی به گاردین گفته است چنین قابلیتی از نظر فنی میتواند برای اجرای حملات سایبری نیز مورد استفاده قرار بگیرد.
این پژوهش به بحثی که پیشتر درباره دامنه قابلیتهای نظارتی مکس جریان داشت، جزئیات بیشتری اضافه میکند. انصافی تأکید کرده است که این توانمندیها به معنی نفوذ مکس به اپلیکیشنهای مستقل دیگری مانند تلگرام یا واتساپ نیست. به بیان دیگر، اگر این برنامهها جداگانه روی تلفن نصب باشند، مکس از طریق معماری مینیاپ خود نمیتواند وارد آنها شود. گاردین در ادامه مینویسد روسیه استفاده از هر دو پیامرسان را ممنوع کرده است.
استفاده از مکس در مدارس و دانشگاهها
گاردین گزارش داده است بسیاری از افرادی که در نهادهای دولتی یا مجموعههای نزدیک به دولت روسیه کار میکنند، عملاً مجبور به استفاده از مکس شدهاند. مقامهای دولتی، کارکنان بخش عمومی، دانشجویان، معلمان و حتی دانشآموزان ازجمله گروههایی هستند که برای انتقال ارتباطات خود به این پلتفرم تحت فشار قرار گرفتهاند.
یکی از معلمان مدرسهای در مسکو به گاردین گفته است کارکنان مدرسه پس از دستور مقامهای شهری ملزم شدند ارتباطات خود را به مکس منتقل کنند.
او میگوید: «مدیر مدرسه اسفندماه گذشته ما را صدا کرد و خیلی مستقیم گفت از این به بعد همهچیز باید در مکس انجام شود. این شامل گروههای گفتوگو با والدین، ارسال تکالیف و دیگر ارتباطات مدرسه بود.»
این معلم اضافه میکند: «واقعاً امکانی برای نهگفتن وجود ندارد؛ در نهایت فقط از اپلیکیشن استفاده میکنی.»
دانییل، دانشجویی در سنپترزبورگ، به گاردین گفته است اندکی پیش از آغاز سال تحصیلی و با اکراه مکس را دانلود کرده؛ زیرا به دانشجویان گفته شده بود بدون کد QR تولیدشده از طریق این اپلیکیشن اجازه ورود به ساختمانهای دانشگاه یا خوابگاهها را نخواهند داشت.
او میگوید درباره امنیت و حریم خصوصی این اپلیکیشن نگرانی داشته، اما اگر میخواسته همچنان به محیط دانشگاه دسترسی داشته باشد، انتخاب چندانی پیش روی خود نمیدیده است.
استفاده نمایشی در میان نخبگان روسیه
به نوشته گاردین و بر اساس گفتوگو با چند چهره بانفوذ و فعال اقتصادی، استفاده از مکس در میان بخشی از نخبگان روسیه بیشتر جنبه نمایشی دارد و تلگرام و سیگنال همچنان برای ارتباطات روزمره مورد استفاده قرار میگیرند.
یکی از افراد نزدیک به حلقه کرملین به این روزنامه گفته است او و چند نفر از دوستانش تلفن همراه دومی خریدهاند که فقط برای نصب مکس از آن استفاده میکنند؛ در حالی که همچنان تلفنهای اصلی و پیامرسانهای مورد علاقه خود را مانند گذشته به کار میبرند.
این فرد که نخواسته نامش فاش شود، میگوید: «همهاش برای نمایش است. در فضای سیاسی تقریباً هیچکس واقعاً از آن استفاده نمیکند.»
گاردین مینویسد مکس هنوز نتوانسته جای تلگرام را بهعنوان یکی از منابع اصلی دریافت اخبار برای کاربران روسیه بگیرد. کانالهای عمومی که رسانهها، وبلاگنویسان و مقامها برای انتشار خبر و دیدگاه میان مخاطبان گسترده از آنها استفاده میکنند، در مکس همچنان بسیار کمتر از تلگرام توسعه یافتهاند و تنها شمار محدودی از آنها توانستهاند مخاطبانی در ابعاد بزرگترین کانالهای تلگرام جذب کنند.
چند کاربر مکس که با گاردین گفتوگو کردهاند، طراحی و امکانات این اپلیکیشن را شبیه تلگرام توصیف کردهاند، اما گفتهاند نگرانی درباره حریم خصوصی و نظارت همچنان گسترده است.
نیکلای، مشاور ۳۴ساله ساکن مسکو، میگوید: «وقتی از مکس استفاده میکنی، همیشه این احساس را داری که دقیقاً نمیدانی چه کسان دیگری ممکن است در حال تماشای تو باشند.»
او میگوید هرچند ظاهر اپلیکیشن مدرن و صیقلی است، استفاده از آن برایش همواره با نوعی حس ناخوشایند همراه بوده است: «در نهایت هر روز بیشتر از آن استفاده میکنی، چون دسترسی به گزینههای جایگزین سختتر میشود؛ اما همچنان احساس درستی ندارد.»
«زنگ خطر» درباره اقتدارگرایی دیجیتال
انصافی معتقد است سرعت گسترش مکس در روسیه باید برای دیگر کشورها یک «زنگ خطر» باشد. او در گفتوگو با گاردین مقایسه کرده است که چین طی حدود ۳۵ سال به وضعیت کنونی کنترل دیجیتال رسیده، در حالی که روسیه طی حدود یک دهه محدودیتهای گستردهای اعمال کرده و کاربران را بهسمت زیرساخت اینترنتی تحت کنترل بیشتر دولت سوق داده است.
او میگوید: «جهان در حال تغییر است، زیرساخت ارتباطات خصوصی در حال تغییر است و تهاجم حکومتهای اقتدارگرا بسیار شدید است.»
گاردین در پایان گزارش نوشته است برای دریافت پاسخ با مکس و VKontakte تماس گرفته است.
