آیفون ۱۷ پرو در همه کشورها تقریباً همان محصول است، اما هزینه واقعی خرید آن یکسان نیست. نیروی کار متوسط در برخی اقتصادهای ثروتمند با درآمد کمتر از یک هفته کاری میتواند هزینه این گوشی را تأمین کند؛ درحالیکه همین خرید در چند اقتصاد نوظهور معادل چند ماه دستمزد است. عددها قیمت یک گوشی را مقایسه میکنند، اما آنچه نشان میدهند شکاف دسترسی به فناوری است.
قیمت یکسان، هزینه متفاوت
مقایسه قیمت دلاری یک کالای جهانی فقط بخشی از واقعیت را نشان میدهد. پرسش دقیقتر این است که هر کالا چه سهمی از زمان کاری و درآمد مردم را مصرف میکند. اینفوگرافیک Visual Capitalist با همین منطق، تعداد روزهای کاری لازم برای خرید آیفون ۱۷ پرو با حافظه ۲۵۶ گیگابایت را در ۳۳ کشور مقایسه کرده است.
براساس این دادهها، یک نیروی کار با درآمد متوسط در لوکزامبورگ یا سوئیس پس از حدود سه روز کار میتواند معادل قیمت این گوشی را به دست آورد. این عدد در آمریکا چهار روز و در کانادا، استرالیا و آلمان پنج روز است.
| رتبه | کشور | روز کاری |
|---|---|---|
| ۱ | لوکزامبورگ | ۳ |
| ۲ | سوئیس | ۳ |
| ۳ | ایالات متحده | ۴ |
| ۴ | بلژیک | ۴ |
| ۵ | دانمارک | ۴ |
| ۶ | هلند | ۴ |
| ۷ | نروژ | ۴ |
| ۸ | استرالیا | ۵ |
| ۹ | اتریش | ۵ |
| ۱۰ | فنلاند | ۵ |
| ۱۱ | ایرلند | ۵ |
| ۱۲ | آلمان | ۵ |
| ۱۳ | کانادا | ۵ |
| ۱۴ | فرانسه | ۶ |
| ۱۵ | سوئد | ۶ |
| ۱۶ | بریتانیا | ۷ |
| ۱۷ | نیوزیلند | ۷ |
| ۱۸ | سنگاپور | ۸ |
| ۱۹ | ایتالیا | ۸ |
| ۲۰ | امارات متحده عربی | ۸ |
| ۲۱ | اسپانیا | ۹ |
| ۲۲ | جمهوری چک | ۱۲ |
| ۲۳ | لهستان | ۱۷ |
| ۲۴ | پرتغال | ۲۴ |
| ۲۵ | مجارستان | ۲۷ |
| ۲۶ | شیلی | ۳۲ |
| ۲۷ | مالزی | ۴۵ |
| ۲۸ | تایلند | ۶۱ |
| ۲۹ | برزیل | ۷۷ |
| ۳۰ | ترکیه | ۸۹ |
| ۳۱ | ویتنام | ۹۹ |
| ۳۲ | فیلیپین | ۱۰۱ |
| ۳۳ | هند | ۱۶۰ |
منبع: Tenscope و Visual Capitalist. محاسبات براساس قیمت آیفون ۱۷ پرو، متوسط دستمزد و متوسط ساعات کار انجام شده و نتیجه به روزهای کاری هشتساعته تبدیل شده است. هزینههای زندگی از درآمد کسر نشدهاند.
در سوی دیگر جدول، خرید همین گوشی در برزیل به ۷۷ روز، در ترکیه به ۸۹ روز، در ویتنام به ۹۹ روز، در فیلیپین به ۱۰۱ روز و در هند به ۱۶۰ روز کار نیاز دارد. به بیان دیگر، زمان کاری موردنیاز در هند بیش از ۵۰ برابر لوکزامبورگ است.
مسئله آیفون نیست؛ مسئله دستمزد است
ممکن است در نگاه نخست، این جدول بهعنوان مقایسه قیمت یک کالای لوکس دیده شود؛ اما آیفون در این محاسبه بیشتر نقش یک خطکش مشترک را دارد. یک محصول نسبتاً استاندارد انتخاب شده تا مشخص شود درآمد حاصل از یک روز کار در کشورهای مختلف، چه مقدار قدرت خرید ایجاد میکند.
پژوهش Tenscope این شاخص را با ترکیب قیمت آیفون، متوسط دستمزد ماهانه و متوسط ساعات کار هفتگی محاسبه کرده است. نتیجه نهایی به شیفتهای هشتساعته تبدیل شده تا امکان مقایسه میان کشورها فراهم شود.
بنابراین پایینبودن عدد یک کشور الزاماً به معنای ارزانبودن آیفون در آن بازار نیست. ممکن است قیمت اسمی بالا باشد، اما دستمزد متوسط آنقدر بیشتر باشد که زمان لازم برای تأمین هزینه کاهش پیدا کند. برعکس، در اقتصادهایی با دستمزد پایین، حتی قیمت مشابه یا اندکی ارزانتر نیز میتواند به ماهها کار تبدیل شود.
شکاف دسترسی به فناوری چگونه شکل میگیرد؟
توان خرید یک گوشی تحت تأثیر دو دسته عامل قرار دارد. دسته نخست به بازار محصول مربوط است: قیمت پایه، مالیات، تعرفه، هزینه حمل، نرخ ارز، محدودیت واردات و حاشیه سود توزیعکنندگان. دسته دوم به بازار کار برمیگردد: سطح دستمزد، بهرهوری نیروی کار، تورم و ساعات کار.
این دو دسته عامل میتوانند همزمان علیه مصرفکننده عمل کنند. در برخی اقتصادهای نوظهور، نیروی کار درآمد کمتری دارد و همان محصول را نیز بهدلیل مالیات، نوسان ارز یا محدودیت عرضه گرانتر میخرد. در نتیجه، فاصله قدرت خرید از اختلاف سطح دستمزد هم بزرگتر میشود.
برای نمونه، نیروی کار متوسط در مالزی به ۴۵ روز و در تایلند به ۶۱ روز کار برای تأمین قیمت آیفون نیاز دارد؛ درحالیکه این عدد در سنگاپور هشت روز است. مجاورت جغرافیایی یا حضور در یک زنجیره تأمین منطقهای، لزوماً به قدرت خرید مشابه منجر نمیشود.
دسترسی دیجیتال فقط به اتصال اینترنت وابسته نیست
گوشی هوشمند دیگر صرفاً کالایی برای تماس یا سرگرمی نیست. دسترسی به خدمات بانکی، پرداخت، آموزش، احراز هویت، دولت الکترونیکی و بازار کار دیجیتال تا حد زیادی به این ابزار وابسته شده است. البته استفاده از این خدمات الزاماً به خرید پرچمدار اپل نیاز ندارد؛ گوشیهای ارزانتر نیز بخش بزرگی از این نیازها را پوشش میدهند.
بااینحال، شاخص آیفون نشان میدهد مصرفکنندگان بازارهای مختلف برای دستیابی به یک سطح یکسان از فناوری چه هزینه متفاوتی میپردازند. هرچه قیمت ابزار دیجیتال سهم بیشتری از درآمد را جذب کند، چرخه تعویض دستگاه طولانیتر میشود و کاربران مدت بیشتری با سختافزار و سیستمعامل قدیمی باقی میمانند.
این فرایند میتواند پیامدهایی فراتر از بازار موبایل داشته باشد: کاهش دسترسی به قابلیتهای امنیتی جدید، محدودیت در اجرای نرمافزارها، افت کیفیت تجربه خدمات مالی و افزایش بازار دستگاههای دستدوم یا تعمیرشده.
چرا ایران در این جدول نیست؟
ایران در فهرست ۳۳ کشور این پژوهش حضور ندارد؛ بنابراین نمیتوان عدد معتبری را براساس همین مطالعه برای آن اعلام کرد. نبود فروش رسمی اپل، چندنرخیبودن ارز، محدودیت واردات، هزینه رجیستری و فاصله قیمت بازار با قیمت جهانی نیز محاسبه مشابه برای ایران را پیچیدهتر میکند.
برای سنجش دقیق قدرت خرید آیفون در ایران باید مشخص شود چه نوع درآمدی مبنای محاسبه است: حداقل دستمزد، میانگین حقوق کارکنان یا درآمد میانه؟ همچنین قیمت رسمی فروشگاه نمیتواند مبنا باشد، زیرا اپل شبکه فروش رسمی در ایران ندارد و قیمت بازار به نرخ ارز و مقررات واردات وابسته است.
این ابهام خود بخشی از مسئله است. در یک بازار رسمی، مصرفکننده میتواند قیمت محصول، مالیات و درآمد را با یکدیگر مقایسه کند. در بازار ایران، هزینه دسترسی به فناوری علاوه بر قدرت خرید، از نااطمینانی ارزی و تصمیمهای تجاری و تنظیمگری نیز تأثیر میگیرد.
این شاخص چه چیزی را اندازه نمیگیرد؟
این محاسبه فرض میکند تمام درآمد کاری میتواند برای خرید گوشی پسانداز شود. هزینه مسکن، غذا، مالیات، درمان، حملونقل و سایر مخارج خانوار در آن لحاظ نشده است. در نتیجه، «۱۶۰ روز کار» به معنای امکان خرید پس از ۱۶۰ روز زندگی واقعی نیست؛ بلکه معادل کل درآمد تولیدشده در این مدت است.
استفاده از میانگین دستمزد نیز میتواند قدرت خرید بخش بزرگی از جمعیت را بیشتر از واقع نشان دهد، زیرا درآمدهای بالا متوسط را افزایش میدهند. دستمزد میانه، حداقل دستمزد و درآمد قابلتصرف خانوار ممکن است تصویر متفاوتی ایجاد کنند.
با وجود این محدودیتها، نسبت قیمت به زمان کار یک پیام روشن دارد: فناوری جهانی شده است، اما توان دسترسی به آن هنوز محلی و نابرابر باقی مانده است.
