اسپانیا با سرمایهگذاری بیش از ۷۰ میلیارد یورو در انرژیهای تجدیدپذیر، امروز یکی از ارزانترین بازارهای برق اروپا را در اختیار دارد؛ اما افزایش ظرفیت نیروگاههای خورشیدی، کاهش قیمت برق در برخی ساعات و افت بازده سرمایهگذاری، چالش تازهای برای توسعه این صنعت ایجاد کرده است. کارشناسان معتقدند توسعه سامانههای ذخیرهسازی باتری، اصلاح ساختار بازار برق و مدیریت هوشمند مصرف، سه راهکار اصلی برای عبور از این وضعیت هستند.
تیترهای رسانهای هشدار میدهند اسپانیا در انرژی خورشیدی بیش از حد پیش رفته، اما آیا ماجرا واقعاً همین است؟
برنامه جاهطلبانه اسپانیا برای گسترش انرژیهای تجدیدپذیر، بهدلیل نگرانی از اینکه افزایش بیش از حد تولید برق خورشیدی به خروج گسترده سرمایهگذاران منجر شود، زیر ذرهبین رفته است.
در دو هفته اخیر، دو رسانه مهم خبری از تلاشهای این کشور برای فاصله گرفتن از سوختهای فسیلی آلاینده از طریق سرمایهگذاری بیش از ۷۰ میلیارد یورو در انرژی پاک طی ۱۵ سال گذشته انتقاد کردهاند.
تیترهایی نظیر «برق خورشیدی اسپانیا آنقدر ارزان است که سرمایهگذاران بهدنبال خروج هستند» و «چگونه رونق برق خورشیدی اسپانیا به رکود تبدیل شد»، این تصور را ایجاد میکند که مازاد برق در این کشور، ارزش نیروگاههای خورشیدی را پایین آورده و سرمایههای جدید را فراری میدهد.
با این حال، آیا این تمام ماجراست؟ اسپانیا چه راهحلهایی پیشرو دارد و همه اینها عملاً چه معنایی برای شهروندان دارد؟
انرژیهای تجدیدپذیر؛ سپر اسپانیا در برابر نوسان قیمت سوخت فسیلی
سال گذشته، ۷۵ درصد برق اسپانیا از منابع پاک تأمین شد و سهم باد و خورشید در سبد کل برق کشور به ۴۲ درصد رسید.
به گزارش اندیشکده انرژی امبر، در سال ۲۰۲۵ فقط ۲۵ درصد برق اسپانیا از سوختهای فسیلی تولید شد. انتشار سرانه گازهای گلخانهای این کشور ۰.۹ تن معادل دیاکسیدکربن بود که کمتر از متوسط اتحادیه اروپا، یعنی ۱.۳ تن CO2e، است.
کریس راسلو، کارشناس ارشد اندیشکده انرژی امبر، در گفتوگو با یورونیوز ارث میگوید: «قیمت برق در اسپانیا حسرت بسیاری از کشورهای اروپایی است، چرا که آنها همچنان با بهای بالای انرژی دستوپنجه نرم میکنند.»
راسلو میگوید: «به لطف رشد انرژیهای تجدیدپذیر، خانوارها و کسبوکارهای اسپانیایی به یکی از ارزانترین برقها در اروپا دسترسی دارند.»
اصل موسوم به «مرتیببندی بر اساس هزینه نهایی» تضمین میکند که قیمت برق بر پایه گرانترین نیروگاههایی تعیین میشود که همچنان برای تأمین تقاضا لازماند. بنابراین، اگر نیاز برقی یک کشور فقط از طریق انرژی پاک تأمین نشود، منابع گرانتر و آلایندهتری مانند زغالسنگ یا گاز وارد مدار میشوند.
این مهمترین دلیل آن است که چرا با وجود سرمایهگذاری در تجدیدپذیرها، قیمت برق در سراسر اروپا همچنان بالاست.
با این حال، گزارشی که امبر ماه گذشته منتشر کرد، نشان میدهد رشد چشمگیر باد و خورشید در اسپانیا از زمان بحران گاز ۲۰۲۱ تا ۲۰۲۴، «ارتباط میان قیمت گاز و برق را بهطور محسوسی تضعیف کرده است.»
در نتیجه، مشترکان اسپانیایی به لطف مصون ماندن قیمت برق از شوک گاز، ماهانه حدود ۱۰ یورو کمتر میپردازند.
سرمایهگذاران خورشیدی از اسپانیا رویگردان میشوند
با این حال، قیمت پایین برای مصرفکنندگان لزوماً جهتگیری سرمایهگذاریهای خصوصی را تعیین نمیکند.
بلومبرگ اخیراً گزارش داد که دستکم چهار پروژه یا شرکت اسپانیایی برای فروش عرضه شدهاند و مدعی شد هجوم سرمایه به بخش خورشیدی چنان «وفور برقی» ایجاد کرده که ارزش مزارع خورشیدی بهشدت سقوط کرده است.
منابعی که نخواستند نامشان فاش شود، میگویند یک تولیدکننده خورشیدی پیشنهادهای بسیار پایینی از خریداران احتمالی دریافت کرده و به همین دلیل، فروش داراییهایش را متوقف کرده است.
خوزه دونوسو، مدیرکل اتحادیه انرژی خورشیدی فتوولتاییک اسپانیا (UNEF)، در گفتوگو با یورونیوز ارث میگوید در بخشی که صندوقهای سرمایهگذاری بازیگران اصلی هستند، «معاملات شرکتی شامل خرید و فروش شرکتها و پروژهها، رویدادی عادی و چرخهای است.»
او اضافه میکند: «در حال حاضر، سطح اینگونه فعالیتها غیرعادی نیست. از یک سو، برخی شرکتها تصمیم به فروش گرفتهاند و از سوی دیگر، شرکتهایی هستند که معتقدند ارزشگذاری فعلی بازار بسیار پایین است و بنابراین ترجیح میدهند نفروشند.»
هرچند برخی شرکتها شاید به فکر فروش باشند، اما سرعت گسترش تجدیدپذیرها در اسپانیا هنوز کاهش نیافته است. این کشور بین مه ۲۰۲۵ و آوریل ۲۰۲۶، پس از خاموشیهای سراسری، بهطور متوسط هر ماه ۱.۲ گیگاوات ظرفیت جدید بادی و خورشیدی به شبکه افزوده است؛ رقمی که اندکی از متوسط سال منتهی به آن قطعی بزرگ برق بیشتر است.
با این حال، این به آن معنا نیست که معضل مازاد برق خورشیدی اسپانیا مشکلی نیست که باید برای آن چارهاندیشی شود.
چرا اسپانیا اینهمه برق خورشیدی را هدر میدهد؟
امسال، بین ژانویه و مارس، در اسپانیا ۳۹۷ ساعت قیمت منفی برق ثبت شد؛ جهشی قابلتوجه در مقایسه با ۴۸ ساعت در همین بازه زمانی سال گذشته.
وقتی عرضه از تقاضا پیشی میگیرد، قیمت برق میتواند به زیر صفر برسد. در این دورهها، برخی تولیدکنندگان برای آن که در شبکه بمانند، قیمتهای بسیار پایین یا حتی منفی پیشنهاد میدهند، زیرا خاموش کردن نیروگاه یا «محدودسازی» اجباری تولید میتواند پرهزینهتر باشد و در بعضی موارد به از دست رفتن یارانهها یا دیگر منابع درآمد منجر شود.
برخلاف بازارهایی مانند آلمان یا بریتانیا، قانون اسپانیا اپراتور شبکه را موظف نمیکند هنگام اجبار تولیدکنندگان به کاهش تولید برای جلوگیری از اشباع شبکه، به آنها غرامت بپردازد. در نتیجه، بازده سرمایهگذاری در مزارع خورشیدی برای سرمایهگذاران کاهش مییابد.
بهویژه این که انرژی خورشیدی شکل نسبتاً غیرمنعطفی از تجدیدپذیرها است؛ در طول روز، یعنی زمانی که مصرف انرژی معمولاً پایینتر است، تولید میشود و عصرها که بسیاری از خانوارها از محل کار و مدرسه برمیگردند و نیاز به انرژی بیشتر است، از مدار تولید خارج میشود.
دونوسو معتقد است بازار برق در حال حاضر بر اساس قواعدی عمل میکند که با ماهیت برق خورشیدی سازگار نیست و میگوید: «ما با فناوریی سروکار داریم که هزینه نهایی آن عملاً صفر است، بنابراین نمیتوان قیمت آن را بهطور کارآمد از طریق سازوکار بازاری مبتنی بر هزینه نهایی تعیین کرد.»
برای حل این مشکل، او پیشنهاد میکند سقف و کف قیمتی مشابه سازوکار موسوم به «استثنای ایبری» تعیین شود؛ سازوکاری که پس از تهاجم تمامعیار روسیه به اوکراین در سال ۲۰۲۲ به اسپانیا و پرتغال اجازه داد به مدت ۱۲ ماه قیمت گاز را از قیمت برق جدا کنند.
دونوسو میگوید: «همچنین به کف قیمتی نیاز داریم تا از رواج گسترده قیمتهای صفر یا منفی جلوگیری شود و اطمینان یابیم تولیدکنندگان برق تجدیدپذیر که هزینه عملیاتی متغیر ندارند، بتوانند بازده مناسبی از سرمایهگذاریهای خود به دست آورند.»
او اضافه میکند: «علاوه بر این، چندین پیشنهاد به دولت دادهایم، از جمله لغو مالیات تولید برق که اعلام اجرای آن نیز صورت گرفته است.»
اتحادیه UNEF همچنین خواستار آن است که برای محدودیتهای فنی تولید، بر مبنای قیمت بازار غرامت پرداخت شود و سهمیه تعرفه اجتماعی عوارض اجباریای که برای تأمین هزینه برق یارانهای خانوارهای آسیبپذیر و کمدرآمد اخذ میشود نه بهصورت مبلغ ثابت، بلکه متناسب با درآمد واقعی هر نیروگاه محاسبه شود.
آیا باتریها میتوانند بنبست خورشیدی اسپانیا را حل کنند؟
هرچند توجیه اقتصادی سرمایهگذاری در خورشیدی نسبت به گذشته تضعیف شده، بسیاری از کارشناسان معتقدند باتریها بهترین راهحل موجود هستند؛ زیرا به خانوارها و مزارع خورشیدی اجازه میدهند برق تولیدشده در طول روز را ذخیره و در ساعات عصر مصرف کنند.
این کار به متعادل شدن الگوی مصرف برق در اسپانیا کمک میکند و از تعداد دورههای قیمت منفی برق میکاهد.
بلومبرگ حتی گزارش میدهد یکی از شرکتهای خورشیدی مورد مصاحبه در اسپانیا، پس از تصمیم برای سرمایهگذاری در باتری، برنامه فروش خود را کنار گذاشته است.
در ۱۰ سال گذشته هزینه باتریها ۸۵ درصد کاهش یافته و این فناوری را بسیار مقرونبهصرفهتر کرده است.
سال گذشته، در اتحادیه اروپا ۱۰ گیگاوات ظرفیت ذخیرهسازی باتری نصب شد؛ ظرفیتی که بهطور متوسط برای تأمین برق ۷.۵ تا ۱۰ میلیون خانوار کافی است.
کمیسیون اروپا سال گذشته با اختصاص ۲۰۰ میلیون یورو کمک دولتی اسپانیا برای تسریع گذار سبز موافقت کرد؛ بستهای که از جمله شامل حمایت از سرمایهگذاری در «همه منابع انرژی تجدیدپذیر و نیز ذخیرهسازی انرژی» میشود.
کریس راسلو، میگوید: «رشد ذخیرهسازی باتری در اسپانیا کندتر بوده، اما ظرفیت نصبشده باتریهای بزرگ در سال ۲۰۲۵ چهار برابر شده، هرچند این افزایش از سطحی نسبتاً پایین آغاز شده است.»
او میافزاید: «بررسی سناریوهای اپراتورهای شبکه توسط امبر نشان میدهد برای اسپانیا بین سالهای ۲۰۲۵ تا ۲۰۳۰ رشد دهبرابری ظرفیت باتری پیشبینی میشود و استقرار باتری در کنار نیروگاههای خورشیدی موجود یکی از موتورهای اصلی این رشد خواهد بود.»
دونوسو معتقد است پروژههای خورشیدی دیگر بدون در نظر گرفتن بخش ذخیرهسازی باتری، طرحهایی قابل اتکا به حساب نمیآیند.
خوزه دونوسو، مدیرکل UNEF، میگوید: «باتریها یا هر شکل دیگری از ذخیرهسازی انرژی به عنصری حیاتی تبدیل شدهاند؛ به همان اندازه پنلهای خورشیدی اهمیت دارند.»
دونوسو اضافه میکند: «در حال حاضر برای ۲۷ گیگاوات پروژه ذخیرهسازی باتری شامل هم تأسیسات مستقل و هم سامانههای ترکیبی متصل به نیروگاههای خورشیدی روند دریافت مجوزهای اداری در جریان است.»
سامانههای ذخیرهسازی باتری در منازل میتوانند قبوض انرژی را به شکل محسوسی کاهش دهند، بهویژه برای خانوارهایی که پنل خورشیدی روی بام دارند اما در طول روز در خانه نیستند و در نتیجه مصرف روزانه کمتری دارند.
تغییر الگوی تقاضای انرژی در اسپانیا
هرچند توسعه ذخیرهسازی باتری میتواند به حل معضل مازاد خورشیدی اسپانیا کمک کند، اما استقرار این فناوری در مقیاس وسیع زمانبر است. با این حال، امبر یادآوری میکند که این تنها ابزار در اختیار کشور نیست.
راسلو میگوید: «راهحل مهم دیگر، ایجاد تقاضای بیشتر در ساعاتی است که تولید تجدیدپذیرها بالاست؛ چه از طریق جابهجا کردن زمان مصرف فعلی و چه با ایجاد تقاضای جدید از راه برقیسازی هوشمند.»
حدود ۹۹ درصد خانوارهای اسپانیایی هماکنون کنتور هوشمند دارند و این، اعمال انعطافپذیری در سمت تقاضا را بسیار سادهتر میکند.
برآوردهای امبر نشان میدهد تنها با شارژ هوشمند خودروهای برقی، میتوان حدود ۳ درصد از تولید ساعتی اوج نیروگاههای بادی و خورشیدی بزرگ در اسپانیا را جذب کرد.
او میگوید: «این رقم برای کل سیستم معنادار است، بهویژه اگر در نظر بگیریم که در مه ۲۰۲۶ حدود ۱۰ درصد از برق ماهانه تولیدشده توسط مزارع بادی و خورشیدی اسپانیا ناچاراً محدود شد.»
مشکل اینجاست که در حال حاضر فقط بخشی از اجزای تعرفه برق خانگی به قیمتهای بازار برق گره خورده است و همین مصرف در ساعات ارزانِ پرخورشید را تشویق میکند، اما بخش عمده قبض معمولی از عوارض شبکه و مالیاتها تشکیل میشود که بسته به شرایط عرضه انرژی تغییر نمیکند.
راسلو توضیح میدهد: «بدتر از آن، بخش متغیر عوارض شبکه در ساعتهای ۱۰ صبح تا ۲ بعدازظهر و ۶ تا ۱۰ شب در بالاترین سطح خود قرار دارد و درست در اوج تولید خورشیدی ظهر، مصرف را دلسرد میکند.»
او میافزاید: «این وضعیت مانع بهرهگیری کامل مصرفکنندگان از دورههایی میشود که انرژی هم ارزانتر و هم فراوانتر است و در نهایت بهرهوری کل سیستم را پایین میآورد.»
یونان پیشاپیش با این مسئله روبهرو شده و قانونی را به اجرا گذاشته است که به خانوارها اجازه میدهد در ساعتهای مشخصی از روز که تولید برق ـ عمدتاً بهدلیل انرژی خورشیدی ـ بالاست، از تعرفههای پایینتر استفاده کنند. طبق این نظام جدید، روزانه در مجموع ۶ ساعت تعرفه کاهشیافته در دسترس خواهد بود و برنامه زمانی آن با تغییر فصل و طول روز تغییر میکند.
در بریتانیا نیز دولت اعلام کرده در حال بررسی این است که برای جلوگیری از فشار بر شبکه، در این ساعتهای اوج تولید، برق رایگان یا با تخفیف در اختیار خانوارها قرار دهد.
شتاب اسپانیا به سوی برقیسازی
دولت اسپانیا قرار است پیش از پایان سال، برنامه جدید توسعه شبکه برق را منتشر کند که هدف آن افزایش بیش از ۲۷ گیگاواتی ظرفیت اتصال به شبکه است.
انتظار میرود این توسعه، پاسخگوی تقاضای جدید برق در بخشهایی مانند صنعت و مراکز داده باشد؛ حوزههایی که به گفته دونوسو، سرمایهگذاران نسبت به آنها «نگاه بسیار مثبتی» دارند و در نتیجه، اکثریت قاطع آنها قصد دارند پروژههای خود را ادامه دهند.
گذار انرژی مستلزم آن است که تقاضای برق افزایش یابد، چرا که برقیسازی کارآمدترین راه برای کاهش انتشار کربن است. با این حال، مصرف انرژی در اسپانیا در حال حاضر تقریباً راکد مانده است.
در واقع، تقاضا در سال ۲۰۲۵ فقط ۲ درصد بیشتر از ۲۰۲۴ بود و همچنان از سطح پیش از همهگیری کووید پایینتر است.
با این حال، هرچه کشور بیشتر به سمت برقیسازی پیش برود برای نمونه با جایگزینی خودروهای برقی بهجای خودروهای بنزینی و دیزلی مصرفکنندگان بیشتر میتوانند از برق خورشیدی ارزان اسپانیا بهره ببرند و مانع هدررفت آن شوند.
راسلو میگوید: «اگر تقاضای جدید برق مثلاً در حملونقل یا صنعت بتواند به سمت ساعتهای اوج تولید تجدیدپذیرها هدایت شود، از یک سو قیمت بهتری برای پروژههای تجدیدپذیر تضمین میکند و توجیه اقتصادی آنها را بهبود میبخشد و از سوی دیگر هزینه محدودسازی تولید را کاهش میدهد؛ اتفاقی که به نفع همه مصرفکنندگان است.»
او جمعبندی میکند: «اسپانیا با تأمین برق روزافزونِ تجدیدپذیر، رقابتی و تولید داخل، در موقعیتی ایدهآل برای برقیسازی قرار دارد.»
